Денешна дата
18/08/2019

МЕЃУ ЦЕНЗУРАТА И САМОРЕГУЛАЦИЈАТА!

Пишува: Бардул Заими

Владата неодамна претстави акционен план за борба против дезинформациите. Премиерот Зоран Заев истакна дека злоупотребата на технологијата за создавање лажни етникуми и измислувањето на непостоечки настани стана сериозен напад на демократските избори и сериозно се заканува дека ќе влијае на довербата на граѓаните во институциите и медиумите. Лажните вести веќе долго време се самостоен проблем, додека претставниците на медиумската сфера на земјата долго време бараат решение. И покрај ангажманите на луѓето од медиумската сфера и граѓанското општество, проблемот со дезинформациите останува гордиев јазол за општествениот развој во целина.

Во суштина овој акционен план за борба против дезинформациите и лажните вести изгледа како добар чекор на владата, бидејќи веќе долго време се бара да се стави рака во хаосот на лажните вести, во тој хаос информацијата функционира без никакво правило, но само преку инерцијата „кој како може”.  Сепак, и покрај добрите намери на владата, секогаш кога нејзината „рака“ е „проширена” на чувствителна сфера како што е медиумската сфера, сомнежите и реакциите се повеќе од нормални.

Планот на владата се гледаше со голема резерва од страна на луѓето во сферата на медиумите, иако повеќето сметаа дека е неопходно да се направи ред во хаосот на лажните вести и дезинформации во целина. Сепак, тие биле претпазливи во своите изговори, посочувајќи дека овој акционен план предложен од владата може да создаде некаков вид на цензура во медиумите. Општо е познато дека владите, власта имаат постојана тенденција да ги контролираат медиумите како инструмент за извршување на својата пропаганда. Токму овој факт создава голем сомнеж и неизвесност, и со право, бидејќи и некои луѓе од јавниот живот во позадина проектираат еден вид можна цензура преку „благородна“ суптилност за борба против лажните вести, што несомнено останува изобилство во Македонија.

Целата оваа разумна неподготвеност се однесува на горчливото минато на претходната контрола на медиумите од претходната власт, која со тек на време создаде брутални форми на лажни вести, дезинформации, полу-контролирани информации кои секогаш ја рангираа Северна Македонија на последно место во однос на слободата на медиумите.

Поради контекст во целост во корист на слободата на медиумите, има промени во последните неколку години, но тие остануваат недоволни за да се консолидира независен и конкурентен медиумски простор во нивната содржина. Борбата против лажните вести останува глобален феномен, додека се одржуваат конференции во Европа и Балкан, а се објавуваат разни прирачници за да се спречи овој опасен феномен кој секогаш претставува закана за демократските вредности. Една лажна вест во суштина има за цел нарушување на вистината, создавање збунетост на читателот и, згора на тоа, создава неизвесна и иритирачка околина која секогаш останува во функција на идеолошки причини, каде што тие исто така се дизајнирани и произведени. Постојат стотици книги и прирачници за ова проблематично прашање веќе во светот, што останува постојан предизвик за демократските вредности и за демократскиот и политичкиот легитимитет на институциите и целата јавна сфера.

Останува многу важно што оваа тема е веќе препознаена како конкретна иницијатива, која несомнено треба да биде надополнета со многу други елементи кои обезбедуваат дебата, транспарентност, инклузивност и долгорочни решенија за феноменот на лажни вести. Самиот период  на презентација на владата на овој план е грешка, особено по аферата „Рекет“, која ги разниша темелите на правосудниот систем, но и се однесува на сопственикот на телевизиски медиум за кој се смета дека бил близок со владините службеници.  Сепак, овој план останува добра предиспозиција за воспоставување на потребните механизми за проверка на фактите и за создавање и консолидирање на слободен и отворен простор за медиуми, со оглед на мисијата за деонтолошко новинарство што сега падна на земја.

Овој акционен план во никој случај не може да се размислува надвор од концептот на саморегулација на медиумите, што останува една од клучните простории за обезбедување слобода на медиумите. Како и да е, овој процес бара многу анализи, многу споредби, со цел да се најде соодветен модел што може да се бори против лажните вести кои веќе ја преплавија мрежната сфера. Постојат многу истражувања кои докажуваат вистински хаос во областа на онлајн медиумите. Постојат десетици медиуми што работат без минимална транспарентност, додека лажните вести произведени со одредена функција се множат без никаква верификација.

Саморегулацијата останува тежок предизвик и покрај фактот дека во многу случаи се расправаше од страна на медиумски актери и експерти. Несомнено е сека останува многу важно да се создадат неопходните механизми за борба против лажни вести и дезинформации во целина, кои постојано ја напаѓаат јавната сфера брутално, создаваат погрешни сфаќања или ја одржуваат јавноста во маглата на контролираниот хаос.

Борбата против лажните вести никогаш не може да се размислува без друга важна димензија поврзана со медиумското образование и критичко размислување. Овој акционен план мора да се заснова на овој сеопфатен концепт на неспорна димензија на проекти, конкретни програми за едукација на медиуми, особено за младите луѓе како потенцијални рецептори за онлјан информации  каде обично се присутни лажни вести.

Предвидувањето на овој образовен чувар останува неопходна цел со цел да се постигне квалитетна  комуникација со медиумски содржини, кои мора целосно да одговорат на разновидна, точна и фер информација. Овој концепт несомнено значи и промовирање на професионално новинарство, кое во моментов е под урнатините на онлајн медиумите „оан мен  шоу“. Саморегулацијата во суштина подразбира парадигма на професионалното новинарство, подразбира етика на професијата, која веќе знае кодекси на однесување.

Вклучувањето на овие елементи и многу други подлабоки аспекти кои се исто така поврзани со поголемите општествени и идеолошки поделби, кои се однесуваат на моќта на власта и групите на интереси, може да отворат уште еден хоризонт на зачнување за дезинформацијата и феноменот на лажни вести што на Балканот и Македонија остануваат многу сериозен проблем. Во спротивно, ако оваа иницијатива остане само како  презентација на владата, тогаш и ние ќе страдаме, подолго време, од хаосот на дезинформација, хаосот на медиумите што брзаат за еден клик, без да имаат идеја што всушност значи новинарството.

Никогаш не е доцна. Но, под услов иницијативите да бидат точни и инклузивни и да се засноваат на широка и суштинска дебата, проверени искуства и модели и носители што водат до завршување на заеднички дизајниран и развиен план.

 

*Текстот е напишан исклучиво за Инбокс7. За секое реобјавување треба да се добие согласност од страна на редакцијата. Инбокс7 не секогаш се согласува со ставовите и видувањата на авторите во рубриката за дебата.