Денешна дата
02/07/2022

Маријана Лончар-Велкова, Организација на потрошувачи: Сè повеќе за сметки, сè помалку за храна и права

Ако продолжат поскапувањата тоа ќе се одрази врз квалитетот на животот. Тоа може да доведе до намалување на квалитетот на услугите, а со тоа ќе се зголеми и прекршувањето на потрошувачките права, вели во интервју за Инбокс7, Маријана Лончар-Велкова, претседателка на Организацијата на потрошувачи на Македонија (ОПМ)

Лончар-Велкова: И нас нè затекоа последните поскапувања. Видовме како граѓаните реагираат. Сепак, ние ги следиме реакциите на граѓаните пред сè. Тешко им е затоа што голем дел од семејниот буџет се одлива за одредени трошоци, како што   се енергенси. Тие исто така реагираат и на поскапувањето на цената на стратешки производи кои што секојдневно ги користиме во исхраната, но и на други производи,  поради покачувањето на бензинот, струјата. Со ова потрошувачите се изложени можеби да не можат во структурата на потрошувачката да потрошат повеќе средства за некои други потреби што би им го подобриле квалитетот на живеење. Секако, тука е значајно прво да се обезбедат приоритетните трошоци, па потоа и другите. Меѓутоа, ќе остане помалку за храна, за прошетки, за училиште, за децата и за други потреби како што се одмори, купување весници, техничка стока со што всушност ќе трпи бизнис секторот ако продолжат поскапувањата. Многу граѓани реагираат дека и сега е тешко затоа што сега има и телекомуникациски услуги. Порано, пред петнаесет, дваесет години немавме толкави издатоци за телекомуникациските услуги освен еден фиксен телефон и евентуално еден мобилен. Исто така порасна потрошувачката на струја. Се грееме со друг енергенс. Сега ни е само струјата, освен во Скопје каде што има и топлотна енергија преку топлификација, а другите градови претежно се греат на дрва. Сега тука е проблемот како да се најдат други начини како да им се помогне. Дали со поголема конкуренција на пазарот со што ќе се намалат цените. Тоа е видливо особено во телекомуникацискиот сектор.  Дали утре кога ќе имаме можност да купуваме енергија на пазарот? Тоа можеби ќе ги намали цените. И третата област е топлинската енергија, како подобро да се дојде до потрошувачот, односно да се дадат што подобри услови за потрошувачот да биде мотивиран да се приклучи кон топлификацискиот систем. Сè со цел барем дел од овие трошоци да се намалат. Секако ова се големи суми и сите нè оптоваруваат. Имавме случаи во кои потрошувачите се погодени од цената на лебот затоа што некои производители ја покачија цената пред да се случат овие поскапувања. Некои реагираат на поскапувањето на цигарите затоа што акцизата се покачи.

 

Дали последните поскапувања ќе доведат до намалување на квалитетот на услугите, а со тоа и до повреда на конкретни потрошувачки права?

 

Лончар-Велкова: Па можеби, поради тоа што ако дојде до поголеми поскапувања потрошувачите нема да имаат толкава куповна моќ, можеби и тие добри фирми кои што се заинтересирани да влезат и да останат на пазарот нема да имаат интерес и сето тоа. Нормално ќе се одрази и на бизнисот затоа што ќе се намали одењето во ресторани, патувањата дома и во странство. Едноставно ќе се штеди во многу области. Во купувањето на облека, храна, обувки, што секако ќе се одрази врз квалитетот на животот. Ако досега се произведувало килограм леб тој сега нема да биде килограм. Тој веќе одамна не е тоа. Можеби ќе се намалува грамажата на некои производи како што се пекарските. Има случаи и во Европската Унија (ЕУ), но и кај нас, во едно исто пакување кое изгледа дека има 500 грама да има 400 грама од производот сè со цел визуелно да не се почувствува дека е намалено, но фактички да биде намалена грамажата со тоа ќе биде зголемена и цената.

 

Дали сте добиле некои конкретни поплаки, а се поврзани со последните поскапувања?

 

Лончар-Велкова: Ние немавме многу поплаки од граѓаните затоа што тие вообичаено кај нас се јавуваат кога имаат проблем со одредени производи кои што ги купиле. Од јануари годинава досега имаме над 1.000 јавувања во различни области. Од нив околу 500 се однесуваат на купување на неквалитетен производ, сервисирање или враќање на производот. Тука се сеуште големи проблемите на граѓаните. Правата од гаранција и гарантниот лист. Тоа и во Европа е на прво место, не можат да ги средат тие области. Да ви дадат нов производ или да ви се замени. Такви некои случаи  континуирано се јавуваат. И тука се делува во зависност од тоа за што се работи. Дали Агенцијата за електронски комуникации (АЕК) или Државниот пазарен инспекторат доколку се работи за производи од негова надлежност. Но, ние не можеме многу да направиме доколку самиот трговец не одлучи да си го реши проблемот со потрошувачот спогодбено. Некогаш се случува така да го решат, но често пати се случува да се реши од страна.

 

Неодамна направивте анализа. Што покажаа резултатите, кој најчесто ги крши потрошувачките права во Македонија?

 

Лончар-Велкова: Се користат разни можности на потрошувачот да не му биде даден нов производ, а на кој што се гледа дека не го расипал самиот тој, туку дека се работи за фабричка грешка. Потрошувачот исто така се манипулира со одредени договори, со нечесните клаузули во нив, во општите услови на договорите и во нивните измени. Без да знае потрошувачот, без да се согласи, без да му биде јавено за тоа. Така е со банките, со мобилните и фиксните оператори, со давателите на јавните-комунални услуги. Има доста прекршувања на правата на потрошувачите. Затоа што не само што бројот на предмети кај нас расте, туку се зголемуваат и поплаките кај Народниот правобранител во доменот на јавните услуги. Сметам дека кај нас сеуште не е дооформена законската регулатива особено поради динамиката на потрошувачкото право, но и поради политиката. Се менуваат законите, се зголемува бројот на институциите.

 

Летото е време кога се организираат разни екскурзии, летувања, семинари, па веројатно и поплаките се зголемуваат. Летото се уште не е завршено, меѓутоа што кажува вашето искуство од минатите години?

 

Лончар-Велкова: Минатата година ако ја споредиме, додека не ја промовиравме брошурата за проблемите на потрошувачите при патувањето имаше помал број на предмети. Кога ја промовиравме брошурата сè повеќе потрошувачи ја идентификуваа истата и имаше коментари дека постапиле според упатствата на брошурата. Сметам дека едукацијата во овој домен помага потрошувачите да ги идентификуваат своите права. Исто така направивме и заеднички настап со Асоцијацијата на туристички агенции на Македонија (АТАМ). И тогаш имавме успех затоа што бројот на предмети се зголеми и сега се интересираат дали треба договор да склучат, каков да биде тој, какви права имаат согласно тој договор и на кој начин можат да се заштитат доколку не излезе сè како што е во договорот.

 

Како потрошувачите да знаат кои се нивните права кога користат различни услуги во различни области?

 

Лончар-Велкова: Сега потрошувачот стана таков во сите области, од правата на пациентите до правата во јавните услуги, така што се прошири во тој домен. Тоа е така затоа што тие даваат пари за тие услуги. За тоа што го плаќате треба да добиете услуга каква што сте се договориле. Така што првото право на потрошувачот е да има избор на производите на пазарот. Правата се регулирани во голем број закони во кои потрошувачите тешко може да навлезат. Затоа е потребно интегрирање на институциите во едукација, информирање и советување на овие потрошувачи заедно со невладиниот сектор, со цел да се подигне свеста кај потрошувачите, но и кај бизнис операторите.

 

 

Како најдобро да се заштитат потрошувачите? Вие често велите дека спогодбата е наједноставниот начин да се направи тоа?

 

Лончар-Велкова: Па најдобро е таму каде што сметаат дека им се прекршени правата, прво таму да се обратат. Доколку не може да се реши спогодбено или со инспекциските органи кои што решаваат во тој домен, тогаш потрошувачите треба да поведат постапка пред судот кога сметаат дека имаат потреба од надомест на штета. Тука е и Законот за медијација кој носи нова можност да се ангажира медијатор за да се избегне по судски пат решавање на спорот.

Уредник: Стојанка Митреска

opetceska@inbox7.mk