Денешна дата
02/07/2022

Методи Хаџи Јанев, професор и војник: Во Македонија има верски радикализам, но не сме во црвената зона

Во РМ дефинитивно постои верски екстремизам, радикалните структури можат да ја искористат ваквата ситуација, вели во интервју за Инбокс 7, Методи Хаџи Јанев универзитетски професор по предметот Воена дипломатија и безбедносни системи на Правниот факултет. Тој е првиот командант на македонските единици во Ирак со многу ордени за храброст и резултати. Хаџи Јанев предава и на Воената Академија. „Целата постапка за случајот „Монструм“ беше под надзор на ОБСЕ. Што значи сега тие ќе демонстрираат и против ОБСЕ или ќе демонстрираат на се што нема да им се допадне?“, го отвори прашањето Хаџи Јанев. Според него употребата на насилство врз новинарите е недозволива во никој случај, „без разлика дали нам ни се допаѓа начинот на известување или не“

– Професоре Хаџи Јанев, како ја оценувате безбедноста состојба во Македонија по серијата протести во Скопје, Куманово, Тетово, како израз не незадоволството по изречените доживотни казни за случајот „Монструм“, но и во Тирана, Приштина и Њујорк. Владејачката ВМРО-ДПМНЕ прстот го впери кон верски радикални елементи како поттикнувачи на протестите. Сметате ли дека безбедносната состојба во Македонија е лабилна?

 

Не би рекол дека безбедноста ситуација во Македонија е лабилна, би рекол дека е чувствителна. Мислам дека ситуацијата е стабилна заради две работи: затоа што не верувам дека овие демонстрации ќе имаат капацитет да ја исфрлат Македонија од стабилната безбедносна зона, но тоа никако не значи дека треба да се запостават или да се игнорираат протестите. Сметам дека треба да се пристапи внимателно на овие демонстрации и да се види суштината на истите. Факт е дека она што го гледаме ги вчудоневидува сите. Прво, постои одлука која е судска, има демонстрација која е сосема во ред, револт, незадоволство и тука не смееме да наоѓаме забелешки. Проблемот станува сериозен во оној момент кога тоа незадоволство вие ќе го искажите на еден насилен начин со што покренувате одредени прашања за легитимноста на револтот кој што го покажувате. Втор елемент е колоритот којшто го гледаме меѓу демонстрантите…

 

– Малку подоцна за тоа. Сега да ве прашам граѓаните кои излегоа на улица, пред се етнички Албанци протестираат зашто ја изгубиле довербата во институциите, односно во судсвото, велат дека таа одлука која што е донесена не се базира на докази. Дали сметате дека постоењето на некои радикални структури можат да ја искористат ваквата ситуација во државата?

 

Апсолутно, прво мислам дека не само што можат да ја искористат туку и го прават, тоа им е “modus operandi“, односно начинот на којшто тие функционираат. Нема да навлегувам околу начинот кој тие тоа го прават и зошто демонстрираат, но она кое сакам да укажам е дека судството во РМ е независно. Начинот на кој што функционира судството па дури и поделбата на власта е мултиетничка. Тоа значи дека незадоволството вие можете да го изразите против државата но има методи и начини за тоа. Она што е алармантно е што овој е колоритот кој што е поврзан со протестите.

 

Тоа се работи кои што некој може да ги злоупотреби. Можеби имаме граѓани кои навистина сè убедени во тоа дека не е транспарентна судската одлука, но прво станува збор за сè уште првостепена одлука  постојат следни судски инстанци. Но, постои едно хипотетичко прашање, што би правеле ние ако на секоја одлука му се спротивставуваме на судот. Старите Римјани рекле “dura lex sed lex“, што значи: правото е тешко, ама е сепак право. И треба да останеме во тие рамки.

 

– Дали сметате дека само демонстрантите беа насилни или имаше прекумерна употреба на сила и од страна на полицијата?

 

По сè она што го видовме полицијата дури беше воздржана. Доколку направите компаративна анализа на пример, со она што се случува на Вол стрит, Лондон демонстрациите во Грција, ќе забележите дека нашата полиција е меѓу најблагите, условно кажано. Од друга страна, треба да им го дадете правото на оние кои прашуваат зошто е полицијата, зошто молчи полицијата, зошто полицајците дозволуваат да бидат тепани и т.н. ако ги видите податоците ќе видите дека има интензивно голем број на повредени полицајци.

 

– Но, има и голем број на повредени демонстранти кои што не се бројат затоа што не побарале лекарска помош во државна болница, туку во приватни установи.

 

Да, но тоа е сепак претпоставка, далеку од тоа дека не се повредени. Сепак полицијата не била таа којашто прва почнала и ја поминала линијата. Тоа значи дека полицијата е таа која што го претставува системот и која што треба да го обезбеди. Ако сакате и на тактичко ниво- не е исто да ве повредат кога сте во опрема и во оклоп. Затоа ако има веќе повредени  полицајци за коишто постои евиденција, тоа значи дека демонстрантите и не биле баш наивни.

 

– Преку социјалните мрежи на протестите во Скопје свое присуство најавуваат граѓани од Косово и од Албанија, како го коментирате тоа?

 

Тоа кај мене создава некоја чудна слика. Замислете сега ние да отидеме во Албанија или на Косово и да демонстрираме заради некоја одлука на судот. Значи тие имаат право да го искажуваат незадоволството, ние тоа би требало да го почитуваме, не мора да значи дека ќе се сложиме со тоа, меѓутоа тоа сега веќе почнува да отвора нови дилеми- што е причината за ова, дали сте навистина незадоволни или било каква и да е одлуката ќе имате проблем. Јас ве убедувам дека целата постапка за случајот „Монструм“ беше под надзор, имаше надзор на ОБСЕ. Што значи сега тие ќе демонстрираат и против ОБСЕ или ќе демонстрираат на се што нема да им се допадне? Во тој случај имате проблем. Имаше силен мониторинг во досегашната постапка и не велам дека тоа не треба да биде и во втор степен, значи и на Апелација и на Врховен суд. Но ова што треба да се нагласи е дека ние имаме држава, систем кој функционира и за останати пресуди, зашто во принцип секој кој што ќе загуби или не смета дека правична одлуката има право да се жали. Овде работите се симптоматични и затоа апелирам до соседните власти и политички елити треба да интервенираат со реторика- ќе мора да повикаат на смиреност и секако западните партнери на РМ којшто имаат историја во менаџирањето на конфликтот во РМ и на конфликтот на Балканот, којшто ќе мора да упатат посилни пораки за смиреност. Секоја манипулација со една политичка изјава, всушност значи поттикнување на нешто друго кое во позадина предизвикува опасност, така да кажам, како да си играте со ѓаволот.

 

– МВР го демантираше предупредувањето од Британската амбасада дека Македонија е под закана од тероризам, постои ли таква опасност за државата?

 

Соопштението мислам дека се однесува на британските граѓани и тоа се заснова на поголема група на аргументи кои што тие ги изнесуваат. ОН изнесоа дека Босна се наоѓа, веднаш после Пакистан и Авганистан околу присуство на екстремизам и тероризам. Во неколку рапорти на безбедносни организации реонот на Санџак се посочува како опасно место, се обидуваат да го дешифрираат дали станува збор за чисти етнички проблем или е микс од верски и етнички радикализам. Сакам да потенцирам дека МВР во изминатиот период демонстрираше исклучителна професионалност. Ова ќе го потврдам со факти. За времето на протестите за „Монструм“ беа на терен на 600 полицајци и ако земете дека на толкава бројка не постои ниту една претставка за прекумерна употреба на сила, во споредно западноевропските држави каде сите нивни апсења се проследени се дискутабилни околу употребата на сила, потоа замаглени извештаи на пример на Хуман Рајтс Воч за тоа кава била употребата на сила, во тој случај јасна е пораката која сакам да ја кажам.

 

– Дали во Македонија постои радикален екстремизам на верска основа и дали тој е некаква закана по безбедноста во државата? Протестите започнаа по петочната молитва.

 

Тука ќе повикам на внимателност, бидејќи не сите учесници на протестите се поистоветуваат со чудните пароли кои што ги видовме. Второ, во РМ дефинитивно постои верски екстремизам, ова не го кажувам јас, ова го призна ИВЗ во 2010 година кога кажа дека нема контрола врз неколку од нивните верски објекти, кога се појави песната за Бин Ладен. Ова се рапорти кои што ги дале многу независни органи. Колкава е опасноста од нив? Јас мислам дека Македонија е далеку надвор од црвената зона, дека тие претставуваат сериозна опасност. Ве уверувам дека во Лондон има многу поголема опасност од радикален верски фундаментализам.

 

– Дали ИВЗ сама треба да се справува со нив?

 

Никако. Тоа е друго прашање. ИВЗ не смее да биде оставена сама. На ИВЗ мора да ѝ се помогне и тука треба да се вклучат сите актери во државата. Не треба сега да очекуваме дека Владата треба да има водечка улога, бидејќи тоа ќе биде погрешен потег. Првата линија на фронтот треба да биде изградена од локалните заедници, локалните лидери, цивилните организации, невладиниот сектор, а владата треба да биде помагач во сето ова. Значи таа треба само да обезбеди платформа на која што ќе делуваат сите овие органи. И многу е важна улогата на медиумите. Ако ј прочитате студијата на УНЕСКО за случајот „Монструм“ како и на кој начин ја дозирале или ја угасиле приказната ќе видите дека улогата на медиумите е исклучително битна во вакви моменти. Што значи, артикулирање на одредени сегменти или неправилно артикулирање на изнесените факти. Секогаш кога ќе дојдете на тлото да разговарате за радикален ислам, да разговарате за етнички чувствителни прашања секогаш прецизноста мора да биде многу голема, бидејќи ризикувате да создадете реторика која што подоцна може да биде спинувана, злоупотребена и искористена во други цели. Следна инстанца се едукативните институции, школските установи, бидејќи според анализите, најподложна за манипулација е толку младата популација, која е полна со елан, подготвена да импресионира и која често не знае да направи разлика што е вистинска религија, а што е манипулација во таа религија.

 

– Сметате ли дека новинарите се безбедни кога ги седат ваквите масовни протести, еден млад новинар беше уапсен кој тврдеше дека полицијата го тепала и навредувала.

 

Јас мислам дека на протести никој не е безбеден и локалните минувачи можат да настрадаат. Употребата на насилство врз новинарите е недозволива во никој случај, без разлика дали нам ни се допаѓа начинот на известување или не. Слободата на известување, слободата на информирање е уставно загарантирано право во РМ и тоа мора да се почитува. Губењето на легитимитет се случува токму на овие основи. За конкретниот случај можам да кажам дека доколку се докаже дека била употреба таква сила, доколку навистина новинарот бил малтретиран, ако не учествувал во други недозволиви активности, тогаш органите на МВР треба да си преземат мерки да ги санкционираат тие постапки.

stavrova@inbox7.mk