Во ова време на брз глобализациски развој, многу е нормално капиталот да се движи во форма на инвестиции или трговија. Сепак, загриженоста расте кога оваа економска активност е од стратешки карактер – што овозможува зголемување на влијанието и определување на динамиките или агендите на друга земја. Токму тука, односно во стратегијата, се прави разлика помеѓу пријателското (конструктивно) и непријателското (злонамерно или деструктивно) влијание.
Пишува: Џелал Незири
Донација за гимназијата во Тетово од компанијата „Унипромет“ од Чачак, која од 2023 година го отвори своето претставништво и во Скопје, предизвика дебати во албанскиот политички камп во Северна Македонија. Се работи за донација од 800 илјади евра за реновирање на гимназијата во Тетово, односно на објектот каде претходно функционираше средното медицинско училиште. Објектот е изграден во 1913 година, веднаш по Првата балканска војна, кога Тетово и Северна Македонија од администрацијата на Отоманската империја преминаа под владеење на Српското Кралство. Новата гимназија во Тетово, изградена во 1947 година, е само неколку десетици метри од овој објект. Поради тензиите меѓу учениците и недостигот на простор, од 2018 година објектот беше прилагоден за паралелки на македонски јазик.
Освен во Тетово, компанијата „Унипромет“ во мај оваа година донираше 4 минибуса за транспорт на учениците во општина Прилеп. Основана во Чачак, Србија, во 1989 година од Милисав Новиќиќ, компанијата стана препознатлив бренд во производството на метални производи, вклучувајќи опрема за безбедност на патиштата како заштитни огради и бариери против бучава. Нејзините материјали ги извезува во Германија, Босна и Херцеговина, Црна Гора и неодамна и во Северна Македонија. Конкретно, во 2024 година компанијата потпиша еден од најголемите договори во нејзината историја, станувајќи главен стратешки партнер во изградбата на автопатот Кичево-Охрид – еден од најважните инфраструктурни проекти во регионот, дел од Коридорот 8. Според договорот, „Унипромет“ ќе обезбеди и инсталира околу 300 километри заштитни огради и 3 километри пешачки бариери долж пет главни сегменти на овој пат. Работата на проектот веќе почна, а завршувањето е планирано до крајот на 2026 година.
Дали донацијата е влијание?
Во ова време на брз глобализациски развој, многу е нормално капиталот да се движи во форма на инвестиции или трговија. Сепак, загриженоста расте кога оваа економска активност е од стратешки карактер – што овозможува зголемување на влијанието и определување на динамиките или агендите на друга земја. Токму тука, односно во стратегијата, се прави разлика помеѓу пријателското (конструктивно) и непријателското (злонамерно или деструктивно) влијание. Стратешката ориентација на Северна Македонија, поставена на темелите на државата уште во 1992 година, се состои од две точки: првата е членството во НАТО, а втората во ЕУ. Oриентацијата кон НАТО e точкаta од која патиштата на Скопје и Белград се разделуваат. Додека Северна Македонија избра да биде под безбедносниот чадор на НАТО, заедно со уште 31 членка што ја сочинуваат Западната заедница, Србија избра тесна соработка во оваа сфера со Русија и Кина. Српското влијание во ова многу чувствително прашање предизвика аларм во Брисел, кој се изрази писмено во последниот извештај на Европскиот парламент, каде што како загриженост се споменува присуството на „српскиот свет“ во Северна Македонија.
Всушност, Србија ја гледа Северна Македонија како дел од својата сфера на силно влијание. Ова уверување се темели на тврдењата за историски легитимитет, од времето на цар Душан во XIV век, а подоцна и од Берлинскиот конгрес во 1878 година, кога делот од територијата околу Вардарот, нареченa Македонија, му припадна на Србија. Дел од Србија беше сметана до 1944 година. Македонија доби статус на република по Втората светска војна, кога Тито се обидуваше да ги држи Бугарите настрана и да ја поттиснува Србија. Од тука се формираше Република Македонија како еднаква делница од федерацијата, но процесот на формирање на автокефалната црква, како етнички идентитетски столб, не беше комплетиран. Во 2022 година, користејќи го револтот против Бугарија предизвикан од блокадата од Софија за продолжување на преговорите за членство во ЕУ, Српската православна црква (СПЦ) се согласи да ја признае Македонската православна црква – Охридска архиепископија (МПЦ-ОА), но со услов: да се смени нејзиното име вклучувајќи ја и Охридската архиепископија. Овој тактички потег на СПЦ немаше за цел само да изгледа како „пријателска рака“ кон македонскиот народ, туку и да го премести прашањето за автокефалноста или независноста на МПЦ од Екуменската патријаршија кон Патријаршијата на Москва.
За разлика од присуството на остриот антигрчки и антибугарски јавен дискурс, – кој произлегува од условувањето на Атина со промена на името за интеграција во НАТО, и неодамна од Софија со промена на историјата за интеграција во ЕУ, – отсуствува сличен одговор поради промената на името на црквата од МПЦ во МПЦ-ОА. Оваа промена исто така вклучува интервенција во македонскиот етнички идентитет, бидејќи го брише тврдењето дека Охридската епархија е дел од историското и духовното наследство на македонскиот народ. Значи, овој компромис подразбира откажување на МПЦ историјата на постоењето на Охридската епархија од X до XVIII век, согласувајќи се историјата на своето постоење од основањето во 1967, кога ја прогласи својата независност од СПЦ. Така, Охридската епархија со промената на името во 2022 година е признаена како културно наследство што е дел од СПЦ и на тој начин таа станува коосновач на нова црква во Северна Македонија. И ова поминува без голема бучава, протести или реакции… како што видовме кај Преспанскиот договор со Грција (2018) или Францускиот предлог (2022), кој произлезе од Договорот за добрососедство со Бугарија (2017).
Покрај преку црквата, влијанијата на Србија во Северна Македонија се силни и во неколку други димензии, кои се многуслојни. Србија е четврти најважен трговски партнер на земјата, веднаш по Германија, Велика Британија и Грција, и пред Бугарија која е петта. Од независноста на земјата, според вкупните инвестиции, Србија е на деветтото место, веднаш зад Бугарија. Последната инвестиција на Србија во Македонија беше нетипична за земја членка на НАТО. Се работи за МТЕЛ, компанија ќерка на „Телеком Србија“, која е присутна на македонскиот пазар од 2021 година. Таа неодамна го купи македонскиот оператор „Неотел“. Со тоа МТЕЛ станува сериозен играч во телекомуникацискиот бизнис, каде покрај мобилната телефонија, влегува и во понудата на интернет, телевизиски платформи, фиксна телефонија и други услуги. Ова ја зајакнува основата на медиумското влијание на Србија во Македонија, кое веќе се остварува преку телевизиски продукции што се емитуваат на најгледаните телевизии во земјата.
Дали и Албанците се таргет на српското влијание?
Сега да се вратиме на донацијата на компанијата од Чачак „Унипромет“ за гимназијата во Тетово. Во никој случај не треба сите донации да се гледаат со сомнеж и хистерија, без разлика од кои компании доаѓаат. Оваа компанија стана вест пред неколку години кога, поради високата остварена добивка, реши на сите вработени во Чачак да им подари по еден автомобил Ренаулт Клио. Гест што вреди да се поздрави. Приватните компании, на крајот на краиштата, имаат општествена одговорност да помагаат во општествата од каде го остваруваат профитот, култура која е слабо застапена во бизнисите во Тетово и пошироко. Сепак, во последно време се забележуваат тенденции српското влијание да се прошири и кај етничките Албанци. Бизнисменот од Црна Гора, етничкиот Србин Миодраг „Дака“ Давидовиќ, успеа да купи градежно земјиште во Тетово во 2019 година, кое претходно припаѓаше на државна компанија, а потоа го претвори во градежно земјиште. Давидовиќ неодамна беше ставен на американската црна листа поради обвиненија дека со децении пере пари за криминални групи, со што го зајакнува своето влијание во регионот и развива криминален бизнис со криумчарење цигари, нафта и оружје во Црна Гора. Неговите коруптивни активности му овозможиле и на Русија да го продлабочи своето пенетрирање во регионот, што е забележано со голема загриженост во Брисел и Вашингтон. Во образложението за ставање на црната листа, се вели дека „Давидовиќ е одговорен или соработник во акции или политики кои го загрозуваат мирот, безбедноста, стабилноста или територијалниот интегритет на која било област или држава на Западен Балкан.“
Со ова доминација на Србија во сите области во Северна Македонија, не е изненадувачки што слушаме загриженост во Брисел, која произлегува од стравот од поткопување на суверенитетот на оваа земја аспирант. Големото влијание што Србија го има во политиката, медиумите, бизнисот… и во обликувањето на јавното мислење во земјата ќе продолжи да го контролира кормилото на државата Северна Македонија. Сите овие динамики се рефлектираат во последните кредибилни анкети, кои покажуваат дека 53% од етничките Македонци ја гледаат Србија како најпријателска земја, додека над 60% ја гледаат Бугарија како најнепријателска.