Европската перспектива на Северна Македонија зависи, пред сè, од нејзината внатрешна демократизација и од градењето одржлив соживот меѓу Македонците и Албанците. Признавањето на Албанците како државотворен народ со еднакви права не претставува закана за државата, туку основен услов за нејзината стабилност и развој.
Пишува: Проф. д-р Земри Елези*
Вовед
Уставната и правната положба на Албанците во Република Северна Македонија претставува едно од најважните политички, правни и национални прашања на Западен Балкан. Албанците, како втор најголем народ во оваа држава, историски биле изложени на институционална дискриминација, политичка маргинализација и негирање на колективните национални права.
Иако Албанците се автохтон елемент и државотворен фактор на просторот на денешна Македонија, со децении тие биле третирани како етничко малцинство, а не како конститутивен народ со права еднакви на оние на македонскиот народ.
Од прогласувањето на независноста на Македонија во 1991 година до конфликтот во 2001 година, македонскиот уставен систем беше изграден врз концептот на македонска моноетничка доминација. Уставот од 1991 година ја дефинираше државата како национална држава на Македонците, додека Албанците и другите заедници беа споменати само како национални малцинства. Овој концепт создаде длабоки политички, правни, економски и културни нееднаквости, предизвикувајќи постојани меѓуетнички тензии.
Дури по вооружениот конфликт во 2001 година и под притисок на меѓународната заедница беше постигнат Охридскиот рамковен договор, кој означи историска пресвртница во дефинирањето на односите меѓу Македонците и Албанците. Сепак, и по повеќе од две децении, неговото целосно спроведување продолжува да биде попречувано од македонски националистички кругови, кои одбиваат да ја прифатат мултиетничката реалност и државотворниот карактер на Албанците.
Историската и уставната дискриминација на Албанците
По распадот на поранешна Југославија, Република Македонија изгради уставен систем кој исклучиво го привилегираше македонскиот народ. Албанците, иако сочинуваа значителен процент од населението, беа исклучени од главните механизми на власта и одлучувањето.
Дискриминацијата се манифестираше во повеќе области. Албанците беа недоволно застапени во државната администрација, полицијата, армијата, дипломатијата и судскиот систем. Албанскиот јазик немаше еднаков статус со македонскиот, додека неговата употреба во државните институции беше драстично ограничена. Образованието на албански јазик систематски беше попречувано, а Тетовскиот универзитет со години беше сметан за нелегална институција од страна на македонската држава.
Таквата политика кај Албанците создаде чувство на исклученост и колективна неправда. Наместо државата да се гради врз принципите на граѓанска еднаквост и мултиетничност, таа функционираше според логиката на македонската национална надмоќ. Оваа состојба создаваше постојани тензии и го дестабилизираше политичкиот живот во земјата.
Дискриминацијата не беше само правна, туку и симболична. На Албанците им беше негиран политичкиот идентитет како државотворен народ. Тие беа третирани како второстепена заедница, иако историски биле составен дел од политичките, културните и општествените процеси во Македонија.
Охридскиот договор и постигнатиот напредок
Конфликтот во 2001 година беше директна последица на нееднаквостите наталожени со години. Со посредство на меѓународната заедница беше постигнат Охридскиот рамковен договор, кој претставува најважен политички и правен документ во современата историја на Северна Македонија.
Охридскиот договор донесе значајни уставни и институционални промени. Тој го афирмираше мултиетничкиот карактер на државата и гарантираше низа права за Албанците и за другите заедници. Меѓу неговите главни придобивки може да се наведат:
- пошироката употреба на албанскиот јазик;
- пропорционалната застапеност во државните институции;
- децентрализацијата на локалната власт;
- унапредувањето на образованието на албански јазик;
- механизмите за заштита на интересите на заедниците;
- поголемата вклученост на Албанците во полицијата, администрацијата и армијата.
Охридскиот договор го запре конфликтот и ги постави темелите за мирен соживот меѓу Албанците и Македонците. Тој ја спаси државата од распаѓање и го отвори патот кон евроатлантските интеграции. Во суштина, Охридскиот договор беше историски компромис, чија цел беше трансформација на Македонија од моноетничка во демократска и мултиетничка држава.
Сепак, и покрај постигнатиот напредок, дел од македонската политичка елита продолжува да го смета Охридскиот договор за наметнат компромис, а не за нова основа на државното уредување. Токму тоа создаде бројни пречки за неговото целосно спроведување.
Блокирањето на спроведувањето на Охридскиот договор
Иако Охридскиот договор е составен дел од уставниот поредок на Северна Македонија, неговото спроведување продолжува да се соочува со силен политички и институционален отпор.
Една од најпроблематичните области останува употребата на албанскиот јазик. Во практиката, државните институции често одбиваат да го спроведуваат Законот за употреба на јазиците. Во официјалните документи, институционалните комуникации и административните постапки продолжува да доминира македонскиот јазик, додека албанскиот се третира како второстепен јазик.
Конкретен пример за оваа дискриминација се протестите на албанските студенти во врска со полагањето на правосудниот испит на албански јазик. Одбивањето да им се овозможи на албанските студенти да ги полагаат стручните испити на својот мајчин јазик претставува сериозно прекршување на основните образовни и јазични права. Овој случај покажува дека и денес постојат државни структури што настојуваат да ја ограничат употребата на албанскиот јазик и да ги задржат Албанците во подредена положба.
Овие постапки претставуваат не само прекршување на Охридскиот договор, туку и повреда на европските стандарди за човековите права и правата на националните малцинства. Наместо државата да ги промовира еднаквоста и интеграцијата, често се создаваат политики што предизвикуваат недоверба и меѓуетнички тензии.
Покрај тоа, во јавниот и политичкиот дискурс и натаму се присутни националистички тенденции што го негираат државотворниот карактер на Албанците. Овие кругови продолжуваат да гледаат на државата како на исклучива сопственост на Македонците, а не како на заедничка држава на двата главни народа – Македонците и Албанците.
Европската перспектива и потребата од историски договор
Евроатлантската иднина на Северна Македонија директно зависи од нејзината внатрешна демократизација и од градењето рамноправни односи меѓу Македонците и Албанците.
Држава што се стреми кон интеграција во Европската Унија и во евроатлантските структури не може да се темели врз етничка дискриминација или врз негирање на колективните права на цел еден народ. Долгорочната стабилност на Северна Македонија може да се обезбеди само со прифаќање на Албанците како државотворен народ со целосни политички, културни и јазични права.
Во таа смисла, на Северна Македонија ѝ е потребен нов историски договор за соживот меѓу двата државотворни народа – македонскиот и албанскиот. Само врз основа на вистинска еднаквост може да се изгради функционална, демократска и европска држава.
Европското искуство покажува дека мултиетничките држави можат да бидат стабилни и успешни само кога сите заедници се чувствуваат еднакви и почитувани. Секој обид за етничка доминација создава политичка криза и нестабилност.
Конструктивната улога на Албанија и Косово
Во однос на Северна Македонија, Република Албанија и Република Косово одиграа исклучително конструктивна и стабилизирачка улога. Двете држави ги признаваат и поддржуваат територијалниот интегритет и суверенитетот на Северна Македонија и никогаш не се мешале во нејзините внатрешни работи.
Албанија и Косово постојано ги поддржуваа регионалната стабилност, евроатлантската интеграција на Македонија и мирниот соживот меѓу заедниците. Албанците во Северна Македонија не барале територијална поделба, туку само еднаквост, достоинство и почитување на своите уставни права.
Овој конструктивен пристап значително се разликува од ставовите на некои други соседни држави. Грција со децении ги оспоруваше името и државниот идентитет на Македонија, сметајќи ги за дел од грчкото наследство. Бугарија продолжува да ги оспорува македонскиот национален и јазичен идентитет, додека Србија со години ја оспоруваше автокефалноста на Македонската православна црква.
Токму поради овие надворешни предизвици, Северна Македонија мора да разбере дека нејзината внатрешна стабилност е најважниот фактор за опстанокот и развојот на државата. Добрите односи со Албанците се најсилната гаранција за нејзината европска и евроатлантска иднина.
Заклучок
Уставно-правната положба на Албанците во Република Северна Македонија и натаму останува отворено и незавршено прашање. Иако Охридскиот договор донесе значаен напредок во унапредувањето на правата на Албанците, неговото спроведување продолжува да биде попречувано од националистичките политики и од недостигот на волја да се прифати мултиетничката реалност на државата.
Дискриминацијата при употребата на албанскиот јазик, пречките во образованието и нецелосната институционална застапеност покажуваат дека Албанците во практиката сè уште не се третираат како рамноправни. Протестите на албанските студенти за правото да ги полагаат стручните испити на албански јазик сведочат за континуитетот на овие проблеми.
Европската перспектива на Северна Македонија зависи, пред сè, од нејзината внатрешна демократизација и од градењето одржлив соживот меѓу Македонците и Албанците. Признавањето на Албанците како државотворен народ со еднакви права не претставува закана за државата, туку основен услов за нејзината стабилност и развој.
Само демократска и мултиетничка Македонија, изградена врз принципот на целосна еднаквост, може да стане дел од европското и евроатлантското семејство.
*Овој труд на проф. д-р Земри Елези беше претставен на конференцијата на Академијата на науките и уметностите на Република Косово, на тема „Правно-уставната положба на Албанците во РСМ“. Насловот е редакциски.