Само 3.280 компании под странска контрола вработуваат повеќе од 105.000 луѓе и создаваат 37% од бруто-додадената вредност на македонскиот деловен сектор, покажуваат најновите податоци на Државниот завод за статистика, откривајќи колку голема економска тежина е концентрирана во релативно мал број фирми.
Странски контролираните претпријатија претставуваат само 4,7% од компаниите во опфатениот деловен сектор.
Но во нив работат 105.151 лице, или 24,2% од вработените, а во 2024 година оствариле промет од 802,8 милијарди денари и создале 183,76 милијарди денари бруто-додадена вредност.
Тоа се речиси три милијарди евра додадена вредност.
Бројките покажуваат голема диспропорција: помалку од една на секои 20 компании создава повеќе од една третина од вкупната вредност.
Половина од вработените се во фабриките
Најголемата концентрација е во преработувачката индустрија.
Само 381 претпријатие под странска контрола во овој сектор вработува 51.214 лица.
Тоа значи дека речиси половина од сите вработени во странски контролираните компании работат во преработувачката индустрија.
Овие компании во 2024 година оствариле промет од 318,1 милијарди денари и создале 64,9 милијарди денари додадена вредност.
На преработувачката индустрија отпаѓаат 35,3% од целата додадена вредност создадена од фирмите под странска контрола.
Бројките ја покажуваат централната улога што странскиот капитал ја има во индустриската структура на земјата.
ИТ секторот создава повеќе од 30 милијарди денари
Вториот голем центар на странскиот капитал се информациите и комуникациите.
Во овој сектор има 417 претпријатија под странска контрола со 11.466 вработени.
Тие оствариле промет од 53,1 милијарди денари, но создале дури 30,8 милијарди денари додадена вредност.
На информациите и комуникациите отпаѓаат 16,7% од вкупната додадена вредност на странските филијали.
Тоа го прави секторот втор по значење, веднаш зад индустријата.
Најмногу фирми има во трговијата
Сликата е поинаква кога компаниите се мерат според нивниот број.
Најмногу странски контролирани претпријатија има во трговијата – 926.
Тие вработуваат 12.664 лица и во 2024 година оствариле промет од повеќе од 202 милијарди денари.
Нивната додадена вредност изнесувала околу 21 милијарда денари, или 11,5% од вкупната додадена вредност на странските филијали.
Следуваат стручните, научните и техничките дејности со 448 компании, информациите и комуникациите со 417 и преработувачката индустрија со 381 претпријатие.
Не секој сектор има ист економски ефект
Податоците покажуваат и колку може да биде различна економската тежина на компаниите во зависност од секторот.
Во снабдувањето со електрична енергија, гас, пареа и климатизација има само 127 компании под странска контрола и 2.384 вработени, но тие создаваат 11,5 милијарди денари додадена вредност.
Во градежништвото, 280 компании со 3.685 вработени создаваат 13,8 милијарди денари.
Странските компании во уметноста, забавата и рекреацијата, пак, имаат 5.126 вработени и создаваат 9,6 милијарди денари додадена вредност.
Тоа покажува дека самиот број компании не кажува многу за нивното економско значење.
Европа практично доминира
Кога се гледа потеклото на капиталот, Европа има убедливо најголема улога.
Дури 92,8% од странските филијали се контролирани од субјекти од европски земји.
Земјите членки на Европската Унија контролираат 44,6% од странските филијали, но во тие компании работат 62,8% од сите вработени во странски контролираниот сектор.
На компаниите контролирани од ЕУ отпаѓаат и 61,9% од неговата додадена вредност.
Тоа значи дека економската поврзаност на Северна Македонија со Европската Унија е уште поголема кога се гледаат работните места и создадената вредност отколку кога се брои само колку компании имаат сопственици од ЕУ.
Австрија пред Холандија и Германија
На ниво на поединечни земји, најголема економска тежина има Австрија.
Компаниите под австриска контрола создаваат 17,4% од вкупната додадена вредност на странските филијали во Северна Македонија.
Следуваат Холандија со 11%, Германија со 9,7% и Обединетото Кралство со 9%.
Заедно, фирмите контролирани од инвеститори од овие четири земји создаваат 47,1% од додадената вредност на сите странски контролирани компании.
Практично, речиси половина од економската вредност на целиот странски корпоративен сектор е поврзана со капитал од само четири држави.
802 милијарди денари промет
Друг показател за големината на овој дел од економијата е прометот.
Странските филијали во 2024 година оствариле вкупно 802,8 милијарди денари.
Најголемиот дел доаѓа од преработувачката индустрија – 318,1 милијарди денари.
Трговијата генерирала 202,2 милијарди денари, а компаниите од секторот електрична енергија и гас 116,3 милијарди.
Овие три сектори заедно создаваат речиси 80% од прометот на сите компании под странска контрола.
ДЗС предупредува на методолошка промена
Бројот од 3.280 странски филијали не треба директно да се споредува со бројките од претходните години.
ДЗС наведува дека годинава е подобрен изворот на податоци, поради што е зголемен бројот на опфатени претпријатија.
Според Заводот, поширокиот опфат нема значително влијание врз измерениот придонес на странски контролираните компании во вкупната економија.
Тоа значи дека статистичкиот скок во бројот на компании не треба автоматски да се толкува како инвестициски бум.
Големото прашање: што останува дома?
Податоците покажуваат колку вредност создаваат странските компании, но не даваат целосен одговор на друго важно прашање – колкав дел од таа вредност останува во Северна Македонија.
За таква анализа би требало да се поврзат податоците за платите, даноците, добивката, дивидендите, реинвестираната заработка, увозот и користењето домашни добавувачи.
Затоа од овие бројки не може да се заклучи дека целата создадена вредност останува во домашната економија, ниту дека странската сопственост сама по себе е причина за повисоката продуктивност.
Но статистиката покажува нешто што тешко може да се игнорира.
Само 4,7% од компаниите вработуваат 24,2% од работниците и создаваат 37% од бруто-додадената вредност.
А во преработувачката индустрија, само 381 фирма под странска контрола обезбедува повеќе од 51.000 работни места.
Тоа го прави странскиот капитал не само извор на инвестиции, туку еден од носечките елементи на сегашниот македонски економски модел.
Овој текст е подготвен во рамките на проектот „Зајакнување на етичката употреба на генеративни алатки за вештачка интелигенција и медиумското покривање на вештачката интелигенција преку образованието по новинарство во Северна Македонија“, финансиран од Меѓународната програма за развој на комуникациите (IPDC) на УНЕСКО. Изразените ставови и мислења се исклучиво на авторот/авторите и не мора да ги одразуваат ставовите на УНЕСКО како донатор. При изработка на овој текст се користени помошни ВИ-системи.