Лидерите на Европската Унија ќе разговараат за клаузулата за заемна помош на самит во Кипар, во услови на растечка несигурност околу улогата на НАТО и посветеноста на САД кон европската безбедност.
Дебатата доаѓа по критиките на американскиот претседател кон сојузниците, особено во контекст на војната со Иран, што отвори прашања за долгорочната стабилност на трансатлантските безбедносни гаранции.
Клаузулата за заемна помош, позната како член 42.7 од Договорот за Европската Унија, предвидува дека земјите-членки имаат обврска да ѝ помогнат на држава членка доколку таа биде жртва на вооружен напад. Сепак, европските претставници признаваат дека не постојат јасни правила за тоа како оваа обврска би се спровела во пракса.
На самитот во Аја Напа, шефицата за надворешна политика на ЕУ се очекува да ги информира лидерите за можните форми на помош што би можеле да се активираат во рамки на оваа клаузула.
Дипломати велат дека во наредните недели ќе се одржат и симулациски вежби за различни сценарија, со цел да се дефинираат конкретни механизми за реакција во случај на криза.
„Недостасуваше разработка на конкретни сценарија и опции за случај кога некоја земја ќе побара помош“, изјави аналитичарот Јурај Мајчин од Европскиот политички центар.
Зголемената итност за ваква дискусија е поттикната и од неодамнешните геополитички тензии, вклучително и заканите од САД за преземање на Гренланд, како и воените инциденти поврзани со војната со Иран. Минатиот месец дрон погоди британска воена база на Кипар, што дополнително ја нагласи ранливоста на регионот.
Кипар, кој моментално претседава со Советот на ЕУ, активно се залага за појасно дефинирање на клаузулата, особено бидејќи не е членка на НАТО и не ужива директна заштита од алијансата.
И покрај тоа, повеќето земји-членки инсистираат дека НАТО останува главниот столб на европската одбрана. Членот 5 од Северноатлантскиот договор предвидува дека напад врз една членка се смета за напад врз сите, со обврска за колективен одговор.
Министерката за надворешни работи на Летонија изјави дека нејзината земја го гледа НАТО како „темел на колективната одбрана“, нагласувајќи дека развојот на европската клаузула треба да оди паралелно со Алијансата, а не како замена за неа.
Клаузулата за заемна помош досега е активирана само еднаш – од Франција по терористичките напади во Париз во 2015 година, кога другите членки обезбедија поддршка преку воени мисии, овозможувајќи Франција да ги прераспредели своите сили.
Сепак, различните ставови меѓу земјите-членки покажуваат дека ЕУ сè уште бара баланс меѓу зајакнувањето на сопствената одбранбена автономија и одржувањето на силното партнерство со НАТО.
Исходот од дискусиите во Кипар може да биде клучен сигнал за тоа дали ЕУ ќе се движи кон поголема стратегиска независност или ќе продолжи да се потпира пред сè на трансатлантската алијанса.