Лидерите на Европската Унија и шесте земји од Западен Балкан денеска се собираат во црногорскиот град Тиват на самит што има за цел да ја демонстрира посветеноста на Брисел кон проширувањето, во момент кога во европските институции расте загриженоста дека регионот може да остане во сенка на Украина и Молдавија.
На состанокот присуствуваат францускиот претседател Емануел Макрон, германскиот канцелар Фридрих Мерц, претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен, претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта и лидерите на Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија.
Самитот доаѓа само два дена откако Унгарија ја повлече блокадата за отворање на првиот кластер пристапни преговори со Украина, потег што во Брисел беше оценет како историски исчекор во политиката на проширување.
Токму тоа дополнително ја отвори дилемата дали Европската Унија е подготвена истовремено да го забрза процесот и за Западен Балкан или вниманието постепено се префрла кон источните кандидати.
„Посветеноста на Европската Унија кон Западен Балкан е реална. Исто толку реална колку што е реална и перспективата за проширување“, изјави Кошта во пресрет на самитот, нарекувајќи го проширувањето „геостратешка инвестиција во мирот, стабилноста и безбедноста на Европа“.
Војната во Украина го промени значењето на проширувањето
Ако во минатото членството во ЕУ се темелеше пред сè на исполнување на политички и економски критериуми, руската инвазија врз Украина фундаментално ја промени логиката на проширувањето.
Во Брисел сè почесто се зборува дека приемот на нови членки повеќе не е само технички процес, туку инструмент на европската безбедност.
Украина доби кандидатски статус само неколку месеци по почетокот на војната во 2022 година, што претставуваше најбрзо напредување на една земја во поновата историја на Унијата.
Според аналитичарите, токму тоа создаде нова динамика и кај балканските кандидати, кои со години чекаат на напредок.
„Војната во Украина целосно го редефинира значењето на проширувањето. Тоа повеќе не е само процес на усогласување со европските стандарди, туку прашање на геополитичка стабилност“, оценуваат европски аналитичари.
Црна Гора и Албанија пред останатите
Меѓу земјите од Западен Балкан, Црна Гора останува најблиску до членство.
Брисел веќе формираше техничка работна група која работи на подготовка на пристапниот договор, чекор што во европските институции се смета за сигнал дека земјата би можела да стане следната членка на Унијата до крајот на деценијата.
Албанија исто така бележи значителен напредок. Европската комисија неодамна оцени дека Тирана ги исполнила привремените репери во кластерот „Основи“, кој ги опфаќа владеењето на правото, правосудството и демократските институции.
Иако некои земји-членки сè уште изразуваат резерви околу борбата против организираниот криминал, во Брисел постои широко распространета оценка дека Албанија е вториот најсериозен кандидат за членство.
Македонија останува заглавена на истото место
За разлика од Црна Гора и Албанија, европскиот пат на Северна Македонија останува блокиран поради спорот околу уставните измени.
При посетата на Скопје оваа недела, претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта јасно порача дека внесувањето на Бугарите во Уставот останува неопходен услов за формално отворање на преговарачките поглавја.
„Усвојувањето на договорените уставни измени е неопходниот следен чекор. Тоа е единствениот начин за отклучување на целосните придобивки од членството во Европската Унија“, изјави Кошта.
Пораката дојде во момент кога Владата на Христијан Мицкоски инсистира дека нема да поддржи уставни измени без дополнителни гаранции дека процесот нема повторно да биде блокиран од нови бугарски барања.
Оваа разлика меѓу ставот на Скопје и позицијата на Брисел останува најголемата политичка пречка за напредокот на земјата.
Србија и Босна со сопствени проблеми
Србија, иако формално води пристапни преговори, сè почесто е предмет на критики поради оддалечувањето од европската надворешна политика.
Белград одбива да се приклучи на санкциите против Русија, а европските институции изразуваат загриженост и поради демократските стандарди и односот кон протестите во земјата.
Во Босна и Херцеговина, пак, застојот на реформите веќе има конкретни финансиски последици.
Според податоците на Европската комисија, Сараево веќе изгубило 108 милиони евра од европските фондови, додека дополнителни 373 милиони евра се доведени во прашање поради доцнењето на реформската агенда.
Роаминг, платежен систем и единствен пазар
Иако не се очекуваат драматични политички одлуки, самитот во Тиват треба да испрати порака дека европската интеграција не е замрзнат процес.
Една од најконкретните мерки е почетокот на преговорите за вклучување на Западен Балкан во европската зона „Роам како дома“, што би овозможило граѓаните од регионот да користат мобилни услуги во ЕУ без дополнителни трошоци.
Паралелно, Унијата работи на постепено интегрирање на регионот во Единствениот европски платежен простор (SEPA), како и во одредени сегменти од заедничкиот пазар.
Целта е земјите-кандидатки да почувствуваат дел од придобивките на членството уште пред формално да станат дел од Унијата.
Нов модел на проширување?
Во дипломатските кругови сè почесто се дискутира и за можноста за таканаречено „членство во фази“.
Германија предложи модел според кој кандидатите би добиле пристап до европските институции и дел од политиките на ЕУ уште пред полноправното членство.
Некои земји-членки го гледаат ова како начин да се забрза интеграцијата, додека други предупредуваат дека таквиот пристап може да создаде трајна категорија на „получленки“ без право на одлучување.
Токму затоа самитот во Тиват нема да биде само разговор за Западен Балкан, туку и дебата за иднината на самата Европска Унија и начинот на кој таа ќе се проширува во следната деценија.
За Македонија, исходот од оваа дебата е особено важен. Додека Црна Гора и Албанија веќе се движат кон следната фаза од преговорите, земјата останува заглавена меѓу европските услови и домашните политички поделби.
Прашањето што останува отворено е дали новиот европски моментум ќе создаде дополнителен притисок за деблокада на процесот или Северна Македонија ќе продолжи да заостанува зад соседите во трката кон членство во Унијата.