Додека светот внимателно ги следи последиците од договорот меѓу Вашингтон и Техеран, Северна Македонија се соочува со прашања што директно ја засегаат иднината на државата: растечкиот јавен долг, иселувањето на младите, ниската продуктивност и неизвесноста околу европската интеграција. Дали земјата има одржлив економски модел и колкава е цената на изгубеното време?
Во разговор за Инбокс7, академикот Абдулменаф Беџети анализира каде се движи светската економија по кризата на Блискиот Исток, зошто Северна Македонија заостанува зад европските стандарди, како иселувањето го менува пазарот на трудот и зошто вештачката интелигенција може да стане клучна алатка за развој наместо закана за работните места.
Инбокс7: Американскиот претседател Доналд Трамп во Франција потпиша договор со претставници на Иран за запирање на конфликтот. Денес и потпретседателот Џ.Д. Венс потпиша патоказ со ирански претставници за постигнување конечен договор во рок од два месеца. На денот кога започна овој конфликт, пред повеќе од три месеци, Вие бевте првиот што предупреди за економските последици на глобално ниво. Сите Ваши прогнози се покажаа точни. Сега кога постои некаква спогодба, каква е Вашата прогноза за светската економија?
Абдулменаф Беџети: Благодарам што ги следите моите ставови. Забележувам дека, за разлика од многу економски платформи и портали, вие ги следите глобалните текови и предизвици за да дојдете до нашите локални проблеми.
Економијата, како општествена наука, секогаш тргнува од претпоставките „ако и само ако“, односно од претпоставката дека мирот ќе биде одржлив. Сметам, но и се надевам, дека брановите и ударите што ги претрпе глобалната економија во изминатите три и пол месеци како последица на кризата на Блискиот Исток и Ормутскиот Теснец ќе се стабилизираат во период сличен на оној во кој се прошири ценовната бура.
Во принцип, стабилизацијата оди побавно отколку самото ширење на кризата, и поради економските шпекулации и глобалните профитери од ваквите турбуленции. Под оваа претпоставка и врз основа на теоретското и практичното искуство, глобалниот економски раст би требало да остане во рамките меѓу 3,2 и 3,5 проценти.
Европа, особено ЕУ, ќе биде на значително пониско ниво, веројатно околу 1,2 до 1,3 проценти. Западен Балкан се очекува да достигне околу 3,2 проценти, делумно и поради предизвиците со кои се соочуваат Србија и Албанија.
Доколку ние во Македонија успееме да оствариме раст над 3,2 проценти, реален а не статистички, тоа би било успех, иако нашите институции веќе ја ревидираа стапката на раст. Министерството за финансии ја намали проекцијата од 3,8 на 3,5 проценти, а Народната банка од 4 на 3,5 проценти.
Инбокс7: Од оваа криза беше погодена и земјата. Дури се тврди дека буџетскиот дефицит е најголем во историјата на државата. Како ја оценувате актуелната состојба на економијата на Северна Македонија?
Абдулменаф Беџети: Бидејќи прашањето е конкретно и се однесува на фискалните политики, врз основа на официјалните податоци, до 15 јуни – според фискалниот калкулатор на веб-страницата на Министерството за финансии – без да помине ниту половина од годината, речиси целосно е потрошен буџетскиот дефицит предвиден за 2026 година, во вредност од околу 40 милијарди денари, односно над 650 милиони евра.
Секако, истражувачите во оваа област го имаат предвид и сезонскиот ефект, особено во првиот квартал, кога беа авансирани исплатите кон операторите на Коридорот 8 и кога беа подмирени заостанати обврски од претходната фискална година.
Доколку ситуацијата се анализира механички, може да се заклучи дека буџетската година ќе биде исклучително предизвикувачка. Во Стратегијата за управување со јавниот долг, која Владата ја усвои пред околу три недели, проекцијата е јавниот долг да достигне 61,5 проценти од БДП, што претставува надминување на законскиот праг за 1,5 процентни поени. Во апсолутен износ тоа значи околу 250 милиони евра.
Во оваа пресметка не се вклучени уште околу 700 милиони евра, или приближно 4 проценти од БДП, кои претставуваат доспеани и неплатени обврски. Според дефиницијата во Законот за јавен долг тие не влегуваат во официјалната пресметка на долгот, иако европските и меѓународните стандарди препорачуваат тие да бидат вклучени.
Дури и ако се стабилизира растот на цените во домашната економија, би можеле да се справиме со ситуацијата. Но предизвиците остануваат бројни, особено во исполнувањето на буџетските обврски, имајќи ја предвид доминацијата на социјалните расходи, како пензиите и социјалните трансфери.
Потоа следуваат обврските за заостанатите земјоделски субвенции, повратот на ДДВ и високите каматни трошоци, кои годинава ќе достигнат околу 400 милиони евра само за камати по задолжувањата.
Нема да имаме простор за консолидација, а уште помалку за создавање фискален простор, не само оваа година туку и во следните две години.
Според проекциите, доколку просечниот економски раст во следните две години достигне околу 3,5 проценти, што е многу оптимистичка претпоставка, во 2029 година јавниот долг би се спуштил под 60 проценти од БДП.
Инбокс7: Дали Владата успева да создаде одржлив модел на економски развој или економијата и понатаму главно се потпира на потрошувачка и задолжување?
Абдулменаф Беџети: Нашиот модел на економски раст главно се темели на потрошувачка и инвестиции. За жал, не можеме да постигнеме економска одржливост без засилување на извозот и само врз основа на потрошувачката, како и, засега, врз основа на инвестициите во транспортната инфраструктура.
Енергетиката како сектор заостанува, исто како и преработувачката индустрија, па дури и примарното земјоделство. Доминираат услужните дејности, трговијата и градежништвото, кои не може да се сметаат за долгорочно одржливи. Потрошувачката, во перспектива, може дополнително да се намали поради сè пониските трансфери од дознаките и дијаспората. Пазарот на труд стагнира, а продуктивноста опаѓа. Токму тоа е најкритичната точка, бидејќи во моментов сме на околу 40% од просечната продуктивност на Европската Унија, кон која тежнееме да се приближиме.
Потребно е да се изградат други приоритети и поинаков економски модел на среден и долг рок. Пазарот на трудот и учеството на активното население во работниот процес претставуваат уште еден сериозен предизвик.
Застојот на структурните реформи, зајакнувањето на институциите, борбата против корупцијата, владеењето на правото и нејасната перспектива околу процесот на европска интеграција дополнително ќе ги обесхрабруваат потенцијалните инвеститори.
Инбокс7: Во едно Ваше претходно излагање ја предупредивте Владата дека секое одложување на интеграцијата на земјата во ЕУ има исклучително висока цена, која на крајот ја плаќаат граѓаните. Сега, кога земјата економски се бори со сериозни предизвици, дали сметате дека Владата е убедена дека без ЕУ државата не може нормално да функционира?
Абдулменаф Беџети: Во врска со интегративниот процес имаме парадоксално однесување: од една страна сите констатираат дека без напредок во процесот на интеграции земјата ќе се соочува со уште поголеми економски предизвици, а јас би додал и не само економски; од друга страна остануваме „бетонирани“ во ставовите и најавуваме дека со децении нема да „попуштиме“ во исполнувањето на условите за интеграција.
Доколку овие ставови и приоритети не се променат, сосема е веројатно дека ќе останеме меѓу последните во овој процес. Ниту на политички план работите не одат подобро. Ако институциите продолжат да се однесуваат како во последниот период, може да биде доведена во прашање и политичката стабилност во земјата.
Рестриктивните приоритети поврзани со меѓуетничките прашања сè повеќе ја зголемуваат напнатоста во општеството. Зулумот пука кога ќе се претера!
Инбокс7: Иселувањето на младите и недостигот на работна сила стануваат сè повидливи. Колку е сериозен овој проблем за долгорочната перспектива на економијата?
Абдулменаф Беџети: Иселувањето и демографското поместување на населението, за кое предупредувавме уште пред многу години, остануваат најголемиот проблем на државата. Последиците доаѓаат во причинско-последична врска и стануваат сè потешки – најпрво за економијата и работодавачите, а потоа и за општеството во целина.
Малите држави со ограничени ресурси, каква што е и нашата, не можат да се потпрат на пополнување на празнините на пазарот на трудот со работници од Непал, Пакистан или Филипини. Ќе бидат потребни цели децении за да се поправи оваа состојба.
Нашите млади сè повеќе се интегрираат во западните земји и не може да се очекува да се вратат поради патриотизам или љубов кон татковината, особено не ако останеме изолирани и со децениски застој, како што се најавува, во процесот на европските интеграции.
Инбокс7: Кои економски и институционални реформи треба итно да се спроведат за да се зголеми конкурентноста на земјата?
Абдулменаф Беџети: Зголемувањето на конкурентноста бара суштински и навистина храбри реформи. Тие се скапи и нивните ефекти се гледаат на подолг рок, па затоа често и не се реализираат, бидејќи носителите на политики имаат краткорочен поглед и поставуваат приоритети врз основа на политички циклуси, кои во просек се повторуваат на секои две години, ако не и почесто.
Уште пред повеќе од 15 години бев меѓу првите и единствени истражувачи што предупредуваа на опасноста од креирање политики, особено економски, врз основа на политички наместо економски циклуси. Ова научно истражување беше објавено во 2010 година.
Она што треба да се направи започнува од градинките и предучилишното образование, а продолжува со правосудството и зајакнувањето на институциите. Три работи што звучат едноставно, но бараат јасна визија и капацитет за доследност, како и подготвеност да се прифати фактот дека на следните избори најверојатно ќе изгубите. Засега немаме динамично лидерство што го поседува тој капацитет. Првите искри се гледаат кај студентските движења, но тие треба да добијат поддршка од сите страни.
Пред две години, односно во 2024 година, Нобеловата награда за економија ја добија научниците кои ја проучуваат институционалната економија – Дарон Аџемоглу, Сајмон Џонсон и Џејмс Робинсон, за нивните дела „Како институциите го обликуваат просперитетот“ и „Зошто нациите успеваат и зошто пропаѓаат“. Токму таму започнува сè!
Инбокс7: Вештачката интелигенција и дигиталната трансформација го менуваат пазарот на трудот. Дали нашите компании, универзитети и институции се подготвени за оваа транзиција?
Абдулменаф Беџети: Несомнено е дека вештачката интелигенција има исклучително големо влијание врз пазарот на трудот и тој процес се забрзува експоненцијално од месец во месец и од година во година.
Не треба да се плашиме од оваа појава, туку треба да се подготвиме и да ги искористиме предностите што ги носи. Веќе се спроведуваат бројни анализи за тоа каде, колку и на кој начин може да се „преобликува“ пазарот на трудот.
Кон вештачката интелигенција не треба да се пристапува со скептицизам, песимизам, а уште помалку со фатализам. Таа ќе замени одредени работни места, но истовремено ќе создаде и многу нови.
Првите што ќе се соочат со нејзините последици, условно кажано, ќе бидат „нејзините креатори“, односно луѓето што развиваат софтверски решенија, бидејќи сè повеќе и самата вештачка интелигенција ќе може да извршува такви задачи.
За ова да не звучи само како реторика, ќе потсетам дека уште пред две години, додека бев ректор на Југоисточноевропскиот универзитет, иницирав проект и формирав внатрешен тим за развој на таканаречената ВИ на ЈИЕУ.
Пред еден месец проектот беше официјално лансиран. Тој е исклучително успешен и целосно реализиран со сопствени ресурси.
Сакам да ја искористам оваа можност да им се заблагодарам на развивачите на овој софтвер, на тимот од Факултетот за компјутерски науки, предводен од проректорката Флорие Исмаили.
Проектот беше оценет од германски експерт по компјутерски науки, кој воедно е и претседател на Одборот на ЈИЕУ.
Денес системот функционира и секој може да го тестира.
Никој не се плашеше дека ќе го изгуби своето работно место. Напротив, сите гледаа можност за зголемување на ефикасноста и намалување на трошоците.
Зошто истиот пристап да не се примени и во другите институции? Зошто ни се потребни контакти, посредувања и коруптивни практики за работи што може да ги изврши вештачката интелигенција?
Затоа дигитализацијата нема алтернатива. Колку и да изгледа тешка или скапа, таа вреди.
Свесен сум дека многумина ќе нè копираат, како што се случило и во други случаи, но тие ќе останат следбеници, а ние лидери.
Инбокс7: Кои сектори ги гледате како главни двигатели на економскиот развој во следната деценија и каде треба да се насочи економската политика?
Абдулменаф Беџети: Лично сметам дека најважните сектори во следната деценија ќе бидат технологијата, енергетиката, храната, здравството и животната средина, сето тоа во најширока смисла на зборот.
Планетата мора да се штеди, а развојот мора да биде одржлив, при што ресурсите треба да се зачуваат и за генерациите што доаѓаат.
Можеби сите го знаат ова, но мал број земји навистина постапуваат во согласност со тие принципи.
Европа останува лидер во ваквиот пристап, но не и САД. Кина, особено во последната деценија, бележи значителен напредок во оваа насока.
Во моментот кога разговараме, Кина е втората најголема загадувачка во светот по Индија, но истовремено има и еден од најдиверзифицираните енергетски портфолија базирани на обновливи извори на енергија.
Такво нешто малкумина можеа да го замислат пред десет години.
Кина изгради модел заснован врз посветеност кон ESG-стандардите и кон повисоки еколошки критериуми.
Секако, таа сè уште е далеку од европските стандарди, но зборувам за трендот и за напредокот што го постигнува.
Технолошката предност ја создаде делумно преку преземање и адаптирање на решенија од САД, но важно е колку брзо се менува и колку брзо напредува.
Да не бидам погрешно разбран, Кина и натаму е на околу 65 проценти од нивото на САД, со бруто-домашен производ од околу 19 трилиони долари, што е приближно колку цела Европа заедно, додека американската економија достигнува околу 28 до 29 трилиони долари.
Сосема друга слика се добива ако се користи индикаторот на куповна моќ (PPP), кој ги зема предвид цените и животниот стандард. Според тој критериум, Кина веќе ги надминува Соединетите Американски Држави.