Во летната саботна вечер во центарот на Тирана, илјадници демонстранти повторно го исполнија булеварот пред владината зграда, носејќи розови фламинга, албански знамиња и транспаренти со пораки против премиерот Еди Рама. За многумина од нив, ова не беше само уште еден протестен собир. Тоа беше 35-та последователна ноќ на најдолгото и најмасовното граѓанско протестно движење што Албанија го видела во последната деценија.
Она што започна кон крајот на мај како локален отпор против контроверзен туристички проект на јадранското крајбрежје, поврзан со инвестиција поддржана од американскиот бизнисмен Џаред Кушнер, за неколку недели прерасна во широко анти-владино движење што денес многумина го нарекуваат „Фламинго револуција“.
Во саботата, протестот го достигна својот досега најголем обем. Демонстрантите маршираа од плоштадот „Скендербег“ до Владата, барајќи оставка од премиерот, формирање преодна влада и длабоки институционални реформи. Во симболичен чин што веднаш предизвика историски споредби, демонстрантите урнаа биста на Рама, потсетувајќи на рушењето на споменикот на комунистичкиот лидер Енвер Хоџа во 1991 година – настан што го означи почетокот на крајот на комунистичкиот режим во Албанија.
Од еколошки спор до политички бунт
Првичната искра на протестите беше одлуката на владата да поддржи развој на луксузен туристички комплекс во областа Звернец и островот Сазан, проект што критичарите го оценија како нетранспарентен и штетен за заштитените природни подрачја. Но, незадоволството брзо ги надмина еколошките прашања.
Денес, демонстрантите зборуваат за корупција, концентрација на политичката моќ, иселувањето на младите и чувството дека демократските институции повеќе не функционираат во интерес на граѓаните.
„Овој систем повеќе не функционира“, изјави една учесничка на протестите, која рече дека во последните недели редовно ги носи и своите деца на собирите, верувајќи дека борбата за права и институции мора да биде генерациска обврска.
Предизвик и за власта и за опозицијата
За разлика од претходните големи протести во Албанија, сегашното движење не е директно контролирано од традиционалната опозиција. Напротив, дел од демонстрантите јавно изразуваат недоверба и кон власта и кон опозициските партии, сметајќи дека политичкиот систем во целина ја изгубил врската со граѓаните.
Оваа оценка ја споделија и претставници на Европските демократи, кои предупредија дека и владата и традиционалната опозиција ризикуваат да останат „надвор од ритамот на реалноста“ доколку продолжат да го игнорираат растечкото незадоволство.
За премиерот Еди Рама, кој е на власт од 2013 година и обезбеди четврти последователен мандат, протестите претставуваат најсериозниот политички предизвик во последните години. Владата ги отфрла обвинувањата на демонстрантите и во повеќе наврати сугерираше дека зад протестите стојат странски влијанија или организирани интересни групи.
Дијаспората како нов политички фактор
Еден од највпечатливите аспекти на протестите е активното учество на албанската дијаспора. Илјадници Албанци кои живеат во Европа и Северна Америка патуваа во Тирана за да се приклучат на протестите, носејќи албански и американски знамиња и испраќајќи порака дека политичките случувања во татковината повеќе не се само домашно прашање.
Албанската дијаспора долго време беше значаен економски фактор преку дознаките, но сега сè повеќе се позиционира и како политички актер. Аналитичарите велат дека ова може да има долгорочни последици врз политичката мобилизација во земјата.
Историски паралели
Албанија има богата историја на масовни протести. Од студентските демонстрации во 1990 година што придонесоа за падот на комунизмот, преку граѓанските немири од 1997 година по колапсот на пирамидалните фондови, до протестите против уништувањето на сириското хемиско оружје во 2013 година и студентските протести во 2018 година, улицата често била клучен коректив на политичката моќ.
Но, сегашното движење се разликува по својата издржливост и по фактот што не е директно контролирано од постојните политички структури. Некои аналитичари веќе го споредуваат со граѓанските движења што во последната деценија ја преобликуваа политичката сцена во други европски држави.
Во неделата, стотици демонстранти се собраа пред Кривичниот суд во Тирана, барајќи ослободување на 21 приведен учесник во протестите од минатата недела. Обвинителството ги товари за нарушување на јавниот ред, оштетување имот и попречување на полициски службеници, додека нивните адвокати тврдат дека обвиненијата се политички мотивирани.
И покрај растечките тензии, протестното движење досега останува претежно мирно. Но, како што бројот на учесници расте, а политичките позиции остануваат непроменети, се поставува прашањето дали Албанија се соочува со краткотраен бран на незадоволство или со почеток на подлабока политичка трансформација.
За демонстрантите што веќе 35 дена по ред излегуваат на улиците на Тирана, одговорот е јасен: ова повеќе не е само протест против една влада. Тоа е, како што велат тие, обид да се редефинира односот меѓу државата и граѓаните во Албанија на 21 век.Можам да подготвам и уште поавтентична верзија во стилот на Reuters Special Report, со поднаслови, теренски сцени, изјави од аналитичари и споредба со Србија 1996/97, Северна Македонија 2015–2016 и грузиските протести од 2024 година.