Европската Унија подготвува индивидуални патокази со реформи и приближни рокови за завршување на пристапните преговори со Албанија, Црна Гора, Украина и Молдавија, во потег што може да создаде нова група предводници во процесот на проширување и дополнително да ја одвои Северна Македонија од Албанија на патот кон членство.
Предлозите што ги подготвува Европската комисија треба за првпат појасно да им покажат на најнапредните кандидати што точно треба да исполнат и во кои временски рамки би можеле да ги завршат преговорите, доколку ги спроведат потребните реформи.
Плановите, за кои прв објави POLITICO повикувајќи се на двајца високи функционери на Комисијата, се однесуваат на четирите земји за кои Брисел смета дека во моментов имаат најголем напредок во интеграцијата.
Тоа не значи однапред определен датум за членство. Пристапувањето и натаму зависи од исполнувањето на условите и од едногласна согласност на сите земји членки.
Но политичкото значење е големо: ЕУ се движи од отворени ветувања за „европска перспектива“ кон обид за попредвидлив распоред за кандидатите што најбрзо напредуваат.
Албанија влегува во првата група
За Западен Балкан, најзначајната промена е позицијата на Албанија.
Тирана веќе ги отвори сите шест преговарачки кластери, а во јули годинава ЕУ привремено затвори уште три поглавја – наука и истражување, образование и култура и надворешни односи.
Европската комисија уште во својот пакет за проширување оцени дека Албанија има „невиден моментум“ и дека, ако го одржи темпото на реформите, нејзината цел да ги заврши преговорите во 2027 година е остварлива.
Новиот патоказ би требало таа политичка амбиција да ја претвори во попрецизен список на реформи, услови и индикативни рокови.
Црна Гора е најнапредната
Уште понапред е Црна Гора.
Таа ги отвори сите 33 преговарачки поглавја, а во јули ЕУ привремено затвори уште две – конкуренција и царинска унија. Советот веќе формираше и работна група за подготовка на пристапниот договор.
Брисел официјално ја опишува Црна Гора како најнапреден кандидат.
Заедно со Албанија, таа сега практично ја сочинува балканската половина од новата група предводници.
Другата половина се Украина и Молдавија.
Северна Македонија останува надвор
Северна Македонија не се споменува меѓу четирите земји за кои се подготвуваат индивидуални патокази.
Тоа е особено значајно бидејќи Скопје и Тирана долго време се движеа заедно во пристапниот процес.
Двете земји формално ги започнаа преговорите со ЕУ во јули 2022 година, но нивните патишта потоа се разделија.
Албанија продолжи со отворањето и затворањето на поглавјата, додека Северна Македонија остана блокирана пред отворањето на првиот кластер.
Според сегашната рамка, Скопје треба да ги усвои договорените уставни измени со кои Бугарите и други заедници би биле внесени во Уставот пред да продолжи следната фаза на преговорите.
Комисијата и натаму ја третира Северна Македонија како земја со отворени пристапни преговори, но напредокот зависи од исполнувањето на условите. Официјалниот преглед на ЕУ нагласува дека темпото на секој кандидат зависи од спроведувањето на реформите, а конечниот прием бара едногласност од земјите членки.
Од „пакет“ до различни брзини
Разликата меѓу Албанија и Северна Македонија покажува и поширока промена во политиката на проширување.
ЕУ сè помалку ги третира земјите од Западен Балкан како единствен политички пакет и сè повеќе инсистира на принципот дека секоја земја ќе напредува според сопствените резултати.
Комесарката за проширување Марта Кос минатата година ги издвои Албанија и Црна Гора како предводници, додека перспективата за Северна Македонија, Србија, Косово и Босна и Херцеговина ја опиша како мешана.
Новите патокази дополнително ја институционализираат таа разлика.
Тие не значат дека останатите кандидати се исклучени од проширувањето. Но покажуваат каде Комисијата во моментов гледа реална можност за побрзо завршување на преговорите.
Украина и Молдавија го менуваат проширувањето
Вклучувањето на Украина и Молдавија покажува и колку руската инвазија врз Украина ја промени политичката логика на проширувањето.
Украина доби кандидатски статус во 2022 година, формално ги започна преговорите во 2024 година, а во јуни годинава го отвори првиот кластер – основи – кој ги опфаќа владеењето на правото, демократските институции, јавната администрација и економските критериуми.
Еден месец подоцна беше отворен и кластерот за надворешни односи.
ЕУ сè поотворено го опишува проширувањето не само како политика на реформи, туку и како геополитички и безбедносен инструмент.
На самитот ЕУ–Западен Балкан во јуни, претседателката на Комисијата Урсула фон дер Лајен го нарече проширувањето „стратешка инвестиција“ во стабилноста, просперитетот и безбедноста на Европа.
Што се случува на 6 и 15 октомври
Според информациите објавени од медиумите, предлогот треба да биде претставен пред високи претставници на ЕУ на 6 октомври, а проширувањето потоа да биде предмет на дискусија на лидерско ниво на 15 октомври.
Дотогаш клучното прашање ќе биде колку конкретни ќе бидат патоказите.
Ако содржат само реформски приоритети, тие ќе бидат продолжение на постојната политика.
Ако, пак, содржат реални индикативни рокови за затворање на преговорите, тоа би било позначајна промена: Брисел практично би признал дека дел од кандидатите влегуваат во завршната фаза на пристапувањето.
За Северна Македонија, пораката е помалку поволна.
Земјата што некогаш беше пред Албанија во евроинтеграциите сега не е во првата група за која Брисел подготвува попрецизен пат до завршување на преговорите.
Тоа не е формално исклучување од процесот.
Но е уште еден показател дека проширувањето на ЕУ веќе се движи со различни брзини – и дека Албанија во моментов е во побрзата.