Од циклусот „Кон здравствен устав“
Пишува: проф. д-р Драган Даниловски
Уставот во членот 39 утврдува: „На секој граѓанин му се гарантира правото на здравствена заштита.“
Оваа одредба претставува една од темелните гаранции на целиот наш уставен поредок. Сепак, помеѓу ова со закон гарантирано право и неговото вистинско остварување во реалниот, секојдневен живот на луѓето постои еден голем простор во кој се решава едно од најсуштинските прашања на здравствениот систем:
Дали секој човек кај нас навистина има реална можност навремено да ја добие здравствената грижа што му е потребна?
Токму во тој простор битисува принципот на правичноста!
Член 1 од овој наш циклус веќе цврсто го има поставено здравјето на населението како национален стратешки интерес и трајна јавна вредност во општеството.
Сега, токму од една таква крупна определба сосема природно и логично произлегува следното големо прашање, а тоа е како таа вредност се остварува во животот на секој човек.
ЧЛЕН 2
„Здравствената заштита се организира врз принципот на правичност: секој човек има реална можност навремено да ја добие потребната здравствена грижа, според своите здравствени потреби, независно од местото на живеење, економската положба и другите лични и општествени околности“.
Правичноста и еднаквоста се два извонредно тесно поврзани принципи кои сепак носат различно практично значење.
Додека еднаквоста строго го гарантира истото право за сите граѓани, правичноста оди чекор понатаму и бара секој човек да има реална, опиплива можност да го оствари тоа право во согласност со своите специфични здравствени потреби.
Ваквата клучна разлика меѓу овие два принципа најубаво и најлесно се забележува во моментот кога од апстрактниот јазик на правата ќе преминеме во грубото секојдневие.
Во реалниот живот, двајца луѓе може да имаат сосема иста здравствена потреба и потполно исто уставно гарантирано право на заштита, а во исто време да располагаат со значително различни можности да стигнат до потребната медицинска услуга.
Едниот граѓанин може да живее во непосредна близина на голем, модерно опремен клинички центар, каде специјалистичките и дијагностичките услуги му се на дофат, па дури и да има можност сам да си плати приватен преглед во моментот кога сака да заврши работа побрзо.
Другиот, пак, може да живее далеку од таквите големи центри и да располага со многу ограничени месечни приходи во семејството. За да го направи истиот преглед, тој човек е принуден долго да патува до друг град, со недели да чека слободен термин во преоптоварениот систем и притоа да поднесе личен трошок кој може значително и болно да го оптовари целото негово домаќинство.
Формалното право на обајцата е целосно исто, но патот до неговото остварување е драстично различен!
Токму во таа разлика се гледа и самата суштина на правичноста. Луѓето влегуваат во здравствениот систем носејќи со себе различни здравствени потреби, но и сосема различни животни околности. Нивното место на живеење, моменталната материјална состојба, степенот на образование, секојдневните услови за работа, возраста, евентуалната попреченост или специфичните семејни околности може пресудно да влијаат врз реалната можност тие навреме да стигнат до потребната медицинска помош.
Вистински правичен здравствен систем ги препознава овие разлики и ја организира грижата според вистинската здравствена потреба на човекот.
КОГА ИСТОТО ПРАВО ВОДИ ПО РАЗЛИЧНИ ПАТИШТА
Во секојдневното функционирање на здравствениот систем, вистинската правичност најдобро може да се провери и да се тестира преку неколку едноставни прашања:
Што вреди право на специјалистичка услуга, ако пациентот реално не може навреме да стигне до неа?
Што значи еднаков пристап, ако географијата ја определува достапноста?
Што се случува со правичноста кога личната платежна способност станува средство за скратување на времето до дијагноза?
И можеби најважното прашање: дали приоритетот во системот навистина се определува според здравствената потреба и клиничката итност?
На овој начин, географијата, времето, парите и реалната потреба стануваат четири практични тестови преку кои гарантираното право се проверува во секојдневниот живот на граѓаните!
Од пациентот, погледот неизбежно го префрламе кон пошироката карта на здравствениот систем. Затоа што реалниот пат до здравствената грижа во огромна мера зависи и од тоа каде точно во просторот сме ги поставиле луѓето, услугите и ресурсите.
Водејќи се од тоа, мора детално да анализираме каде точно географски се концентрирани лекарите и останатите здравствени работници во државата. Треба да мапираме каде се лоцирани специјалистичките служби и модерните дијагностички капацитети, како и прецизно да утврдиме на кој начин се распределуваат финансиските средства. Исто така, треба да видиме во која мера таа распределба навистина ја следи моменталната демографска структура на градовите, реалниот товар на болестите на терен и автентичните здравствени потреби на населението.
Одовде произлегува еден од клучните тестови за квалитетот на менаџирањето, а тоа е дали сите ресурси ги распределуваме таму каде што моментално се најголеми здравствените потреби или таму каде што тие историски се наталожиле низ децениите.
Еден здравствен систем се проценува како според вкупните ресурси со кои располага, така и според начинот на кој тие ресурси се распределени, бидејќи вистинската правичност ултимативно бара секоја распределба доследно да ја следи реалната здравствена потреба.
ПРАВИЧНОСТА СТАНУВА ВИДЛИВА КОГА ЌЕ ПОЧНЕМЕ ДА ЈА МЕРИМЕ
Дотука, правичноста може лесно да ја препознаеме во секојдневното искуство на самиот пациент и да ја видиме на картата на здравствениот систем. Сепак, за да знаеме со сигурност колкави се реалните разлики на терен, каде точно тие настануваат и на кој начин се менуваат низ времето, неопходно е да ги измериме.
Во нашата македонска реалност ова мерење може многу успешно да се направи преку одговори на неколку конкретни прашања:
Колку местото на живеење на граѓанинот влијае врз времето потребно за добивање на точна дијагноза или за закажување на специјалистички преглед?
Какви се регионалните разлики во достапноста на здравствениот кадар и дијагностиката?
Колкав дел од пациентите плаќаат од сопствен џеб за побрзо да стигнат до потребната услуга?
Како се распределува опфатот со превентивните програми?
Кои специфични популациски групи најчесто остануваат со незадоволена здравствена потреба?
За да се добие систематски одговор на овие прашања, на Македонија ѝ е потребен еден национален сет на показатели за правичност во здравствената заштита.
Овој специјализиран инструмент треба доследно да ги следи реалниот пристап и навременоста на здравствената грижа за секој човек, географската распределба на докторите и клучните болнички услуги во регионите, вкупниот опфат со превентивните програми на терен, финансиското оптоварување на домаќинствата поради непланирани здравствени трошоци, како и точно избраните здравствени исходи кои се исклучително чувствителни на достапноста и навременоста на медицинската заштита.
Сите овие показатели во иднина треба редовно да се анализираат по региони и по релевантни популациски групи и да се споредуваат низ времето.
Тука мора да предупредиме дека националниот просек може да сокрие важен дел од реалната слика! Што значи тоа?
Поволното движење на еден просечен статистички показател на државно ниво не ни кажува секогаш како тој напредок е реално распределен меѓу обичните луѓе и различните региони во земјата.
Просекот едноставно ни кажува како напредува населението во целина. А разликите (јазовите на терен), всушност, се оние кои ни покажуваат дали навистина напредуваме заедно.
Секоја прецизно измерена разлика претставува почеток на една епидемиолошка анализа. Веднаш по мерењето следат клучните прашања за нејзиното потекло: на што се должи таа разлика, кој е најмногу погоден, колку е таа разлика поврзана со отстранливи административни бариери и во која мера една организирана интервенција може трајно да ја намали.
Значи, со мерењето се открива разликата. А со анализата со сигурност се открива дали зад таа разлика стои неправичност!
ОД МЕРЕЊЕ КОН ОДГОВОРНОСТ
Бројките се само почеток на еден следен чекор. Откако ќе видиме каде точно постои јазот (статистички значајна разлика), веднаш се наметнува прашањето:
Што ќе правиме со тоа сознание понатаму?
Кога податоците ни покажуваат дека одреден регион или специфична популациска група трајно се соочува со послаб пристап до здравствените установи, со многу подолго чекање, поголемо финансиско оптоварување или понеповолни исходи сензитивни на здравствената заштита, (треба да) следи прецизно утврдување на причините, избор на соодветна интервенција и мерење на нејзиниот ефект.
Во својата наједноставна форма, овој процес се сведува на неколку фази:
прво, мериме;
второ, објаснуваме што сме измериле;
трето, интервенираме и
четврто, повторно мериме.
На овој начин, принципот на правичноста станува интегрален дел од здравствениот систем што учи од сопствените резултати.
Добиените податоци директно ја информираат секоја следна одлука во системот, а нејзините резултати стануваат предмет на ново мерење.
Секоја вредност станува политика дури тогаш кога ќе добие свој јасен показател, прецизно дефинирана цел и одговорност за резултатот!
Истата логика важи и за распределбата на кадарот, услугите и финансиските средства. Регион кој има постаро население, поголем товар на болести, поголема оддалеченост од здравствените услуги или акутен недостиг од здравствен кадар, заклучуваме дека има специфични потреби. Планирањето според потребите овозможува сите ресурси доследно да ги следат реалниот здравствен ризик и реалниот товар на болеста кај населението.
Преку ваквиот пристап, правичноста се издигнува во еден од најважните критериуми за квалитетот на управувањето со здравствениот систем.
По сите показатели, карти, ресурси и одлуки, мерилото повторно е човекот!
Се поставува прашање: Колку местото каде што живее тој човек, неговата материјална состојба и другите животни околности ја определуваат можноста навремено да ја добие здравствената грижа што му е потребна?
Колку повеќе се намалува влијанието на тие околности, толку повеќе здравствената потреба станува критериумот според кој системот дејствува!
Способноста на здравствениот систем да помогне се потпира на современата медицина, квалификуваните професионалци и напредната технологија.
Правичноста покажува колку таа способност станува реално достапна за човекот тогаш кога му е потребна.
(Продолжува)
_____________
– „ЧЛЕН 1: ЗДРАВЈЕТО КАКО НАЦИОНАЛЕН СТРАТЕШКИ ИНТЕРЕС“, објавен на 1 септември 2026 година, достапен е овде: [https://www.facebook.com/share/p/19eXgajCQN/]
– „Преамбулата“ од циклусот „Кон здравствен устав“, објавена на 14 јули 2026 година, е достапна овде: [https://www.facebook.com/share/p/1LYiSWiqoE/]
– Текстот „ВРЕМЕ Е ЗА ‘ЗДРАВСТВЕН УСТАВ’“, што ѝ претходеше на „Преамбулата“, објавен на 30 јуни 2026 година, е достапен овде:
[https://www.facebook.com/share/p/1FBoZhiaHd/]