Македонските безбедносни служби истражуваат пропагандна мрежа за која Агенцијата за национална безбедност вели дека работела во функција на руски интереси преку псевдопортали со македонски интернет-домени, додека новинарско истражување ги поврзува дел од тие медиумски канали со бугарската Фондација „Македонија“.
На 18 септември АНБ, Министерството за внатрешни работи и Јавното обвинителство презеле истражни дејствија против македонски државјанин за кој постои сомнение дека бил поврзан со странски фактори што создале пропаганден апарат со мрежа портали присутни во македонскиот медиумски простор.
Лицето е осомничено за три кривични дела – предизвикување национална, расна и верска омраза, раздор и нетрпеливост, одавање службена тајна и ширење расистички и ксенофобичен материјал преку компјутерски систем.
При претресот биле одземени предмети кои се на дополнително вештачење.
АНБ не го објави името на осомничениот ниту ги идентификуваше порталите или странските актери.
Но Агенцијата употреби невообичаено директна формулација за целта на операцијата.
Според АНБ, зад псевдопорталите се криеле актери од пропагандна мрежа „во функција на руските интереси“, преку која се ширеле лажни вести и дезинформации и се преобликувале наративи за актуелни настани. Целта, според Агенцијата, била поткопување на довербата во институциите, поттикнување етничка и национална омраза и попречување на евроинтегративните процеси.
Пет портали и трага кон Софија
Иако АНБ не објави имиња, описот во нејзиното соопштение во значителен дел се совпаѓа со мрежа што „360 степени“ ја истражуваше претходно годинава.
Медиумот во јули идентификуваше најмалку пет портали регистрирани во Северна Македонија – Vestimak.mk, Vestimk.mk, 24mk.mk, Mk24.mk и Utre.mk.
Според истражувањето, тие имале речиси идентичен изглед и објавувале исти или многу слични содржини, кои потоа биле дистрибуирани преку најмалку пет страници на Фејсбук на македонски јазик, но управувани и од Бугарија.
Податоците од МАРНЕТ што ги објави „360 степени“ покажале дека два од домените биле регистрирани на Александар Смиљков, а три на Асен Петровски.
Уште позначајна била дигиталната трага оставена во контактните податоци.
Дел од електронските адреси наведени при регистрацијата на порталите, според истражувањето, биле адреси поврзани со Фондацијата „Македонија“ од Софија.
„360 степени“ идентификувал и странска интернет-страница со слични содржини која, според нивните проверки, била адресно и капитално поврзана со истата фондација.
Овие врски покажуваат техничка и организациска поврзаност меѓу медиумските канали, но сами по себе не докажуваат кривична одговорност ниту директна команда или финансирање од Русија.
Кој е осомничениот?
АНБ официјално не го идентификуваше македонскиот државјанин против кого биле преземени истражните дејствија.
„360 степени“, повикувајќи се на извори запознаени со случајот, објави дека станува збор за Александар Смиљковски.
Медиумот истовремено предупредува дека презимето не е идентично со презимето Александар Смиљков, кое се појавува во регистарот на МАРНЕТ како регистрант на два од порталите.
Затоа засега не може со сигурност да се утврди дали станува збор за истото лице.
Осомничениот не е обвинет или осуден и важи презумпцијата на невиност.
Необјаснетата „службена тајна“
Еден дел од случајот може да се покаже како позначаен од самата медиумска пропаганда.
АНБ соопшти дека лицето е осомничено и за „одавање службена тајна“.
Но Агенцијата не откри за какви информации станува збор, како осомничениот дошол до нив, дали информациите потекнувале од државна институција и кому наводно биле предадени.
Тоа остава отворено прашање дали истрагата се однесува само на пропагандни активности или опфаќа и можен пристап до информации од државните институции.
Одземената компјутерска и друга опрема сè уште се вештачи.
Фондацијата од Софија се препозна во случајот
Неколку часа по соопштението на АНБ реагираше и Фондацијата „Македонија“.
Таа ги отфрли наводите за руска пропагандна мрежа и тврдеше дека македонските власти преземаат мерки против „прозападни медиуми“.
„360 степени“ ја протолкува реакцијата како потврда дека соопштението на АНБ се однесува на медиумската мрежа која претходно ја истражувале.
Сепак, АНБ јавно не ја именуваше Фондацијата „Македонија“ како дел од мрежата опишана во денешното соопштение.
Нема ниту јавно објавен доказ дека фондацијата примала инструкции или финансиски средства од руски државни институции.
Токму затоа треба да се прави разлика меѓу она што го тврди АНБ – дека откриената пропагандна мрежа дејствувала во функција на руски интереси – и новинарските наоди за тоа кои лица и организации можеби стојат зад конкретните портали.
Трагата започнала уште во март
Денешната операција не е прв случај во кој АНБ поврзува пропагандни активности со посредници од Бугарија.
На 4 март Агенцијата соопшти дека биле попречени хибридни активности на домашни и странски недржавни актери.
Тогаш АНБ соопшти дека пропагандни материјали биле подготвувани со цел поттикнување омраза кон македонската држава и идентитет, а преку страница на Фејсбук биле споделувани содржини кои, според службата, предизвикувале национална и етничка дискриминација.
АНБ тогаш директно наведе дека активностите биле поттикнувани и координирани од бугарски државјанин кој подолг период дејствувал преку социјални мрежи и мрежа на информативни портали.
Агенцијата го опиша како недржавен прокси актер чија активност била насочена кон поттикнување омраза и нетрпеливост меѓу македонски и бугарски граѓани и поткопување на евроинтегративниот процес.
АНБ не го именуваше бугарскиот државјанин во тоа соопштение.
„360 степени“ го поврзува случајот со Виктор Стојанов, претседател на Фондацијата „Македонија“, кому му е забранет влез во Северна Македонија. (360 Stepeni)
Од бугарски национализам до руски интереси
Токму тука се наоѓа најважното прашање што го отвора новата истрага.
На површината, содржините што ги опишуваат истражувањата се поврзани со македонско-бугарскиот историски и идентитетски спор.
Но АНБ сега тврди дека пошироката пропагандна инфраструктура дејствува „во функција на руските интереси“ и дека порталите се поврзани со регионални проруски политички структури.
Агенцијата, сепак, не објави кои се тие структури.
Не е познато ниту како се финансирала мрежата, дали постоела координација со руски субјекти или дали АНБ располага со докази за директна комуникација со руски државни институции.
Тоа е клучната празнина во јавно достапните информации.
Без тие податоци, може да се каже дека АНБ идентификувала активности кои ги оценува како корисни за руските интереси, но не и дека јавно докажала оперативна команда од Москва.
Порталите продолжуваат да работат
И покрај претресот на 18 септември и одземената опрема, порталите кои „360 степени“ ги поврзува со мрежата продолжиле да објавуваат содржини.
Тоа отвора дополнително прашање за структурата на мрежата.
Ако одземањето опрема од еден осомничен не го прекинало нејзиното функционирање, можно е инфраструктурата да не зависи од едно лице или една локација.
Засега официјално е познато дека под сомнение е еден македонски државјанин.
Но формулацијата на АНБ е поширока: Агенцијата зборува за странски фактори, мрежа од портали и регионални проруски политички структури.
Затоа вистинската приказна допрва треба да одговори на три прашања: кој ја финансирал мрежата, кој ги определувал наративите и каде завршува трагата од македонските домени и бугарските посредници.
Одговорите на тие прашања ќе покажат дали станува збор за група идеолошки поврзани пропагандни портали или за поширока, организирана операција на странско влијание.