Унгарија во среда ќе започне со објавување на досиејата на комунистичките тајни служби, со што јавноста за првпат ќе добие широк пристап до имињата и документите поврзани со мрежата на информатори што ја користел поранешниот режим за надзор и потиснување на политичкото несогласување.
Одлуката на новата влада на премиерот Петер Маѓар има цел да расчисти со наследството на комунистичкиот период од 1945 до 1989 година и да ја врати довербата во јавните институции.
Според историчарите, во архивите се споменуваат меѓу 50.000 и 60.000 луѓе, меѓу кои припадници на безбедносните служби, информатори, соработници и лица што биле предмет на обиди за регрутирање.
Се проценува дека околу десет проценти од лицата чии имиња се наоѓаат во документите се сè уште живи.
Тајните служби регрутирале и членови на семејствата
Во текот на повеќе од четири децении комунистичко владеење, унгарските безбедносни служби создавале мрежи за следење на граѓани, интелектуалци, верски заедници и политички неистомисленици.
За прибирање информации биле регрутирани соседи, пријатели, колеги, а во одредени случаи и членови на семејствата на набљудуваните лица.
Некои информатори прифаќале соработка во замена за лични придобивки, додека други биле изложувани на уцени, притисоци или закани.
Досијеата биле чувани во Историскиот архив на државните безбедносни служби во Будимпешта, а пристапот до нив со децении бил ограничен главно на истражувачи и роднини на жртвите.
Со новиот закон, усвоен во септември, документите ќе станат достапни преку интернет-база што ќе може да се пребарува.
Маѓар: Демократското општество има право да ја знае вистината
Премиерот Петер Маѓар го најави отворањето на архивите како исполнување на едно од клучните предизборни ветувања.
Неговата партија Тиса ја презеде власта по парламентарните избори во април годинава, кога беше поразена дотогашната владејачка партија на Виктор Орбан.
Владата оценува дека Унгарија предолго го одложувала соочувањето со репресивното минато.
Министерот за општествени односи и култура, Золтан Тар, порача дека демократското општество има право да ја знае својата историја.
Маѓар, пак, предупреди дека објавувањето на документите не треба да се претвори во јавно понижување на луѓето чии имиња се појавуваат во архивите.
Според него, постои суштинска разлика меѓу оние што доброволно учествувале во репресивниот систем, лицата што биле принудени на соработка и граѓаните што биле предмет на следење.
„Предавници имало во секое семејство“
За многу Унгарци, објавувањето на архивите може да донесе непријатни откритија за членови на нивните семејства.
Миклош Киш, преживеан од комунистички работен логор и претседател на здружение на жртви, за британскиот „Гардијан“ изјави дека архивите требало да бидат отворени многу порано.
Тој предупреди дека граѓаните може да откријат дека луѓе од нивното најблиско опкружување соработувале со службите.
Историчарот Иштван Пап, раководител на академскиот оддел на архивот, ја поддржува одлуката, но предупредува на личните последици за семејствата.
Според него, отворањето на документите е важно за историската вистина, но нивната содржина мора внимателно да се толкува.
Многу документи биле уништени
Иако архивите опфаќаат десетици илјади имиња, историчарите предупредуваат дека тие не претставуваат целосна документација за работењето на комунистичките служби.
Дел од материјалите биле уништени за време на антикомунистичкото востание во 1956 година, а други исчезнале во периодот на политичката транзиција во 1989 година.
Затоа во многу случаи ќе биде тешко да се утврди дали одредено лице доброволно соработувало, било принудено или само било евидентирано како потенцијален соработник.
Од приближно 60.000 споменати лица, архивите располагаат со подетални лични досиеја за околу 9.000.
Нивното објавување е предвидено за февруари 2027 година, по отстранувањето на чувствителни лични податоци, вклучувајќи информации за здравствената состојба, приватниот живот и жртвите на следењето.
Источна Европа различно се соочува со минатото
Прашањето за отворањето на досиејата на комунистичките тајни служби со децении предизвикува политички и општествени расправи во поранешните социјалистички држави.
Германија овозможи пристап до архивите на источногерманската тајна полиција Штази уште во 1992 година.
Чешка ги отвори своите архиви во 2003 година, додека Латвија објави документи за поранешни информатори во 2018 година.
Во Унгарија претходно се појавуваа делумни списоци со имиња на политичари, уметници и други јавни личности, што предизвикуваше политички контроверзии.
Новата влада сега најавува посистематски пристап, со можност граѓаните самостојно да ги пребаруваат архивските материјали.
Предизвик меѓу правото на вистината и заштитата на приватноста
Отворањето на досиејата ја поставува дилемата како да се обезбеди историска транспарентност без неосновано обвинување на луѓе што можеби биле принудени да соработуваат.
Историчарите предупредуваат дека само појавувањето на нечие име во архивата не претставува доказ дека лицето било доброволен информатор.
Некои граѓани биле регрутирани под закани кон членовите на семејствата, додека други одбивале соработка и покрај притисоците.
Владата најави дека објавувањето ќе се одвива во фази и со почитување на правилата за заштита на чувствителните лични податоци.
Првата фаза започнува на 4 ноември, датум што се совпаѓа со 70-годишнината од советската воена интервенција со која беше задушено унгарското востание во 1956 година.
За унгарската јавност, отворањето на архивите претставува можност да се дознае како функционирал системот на политичко следење, но и предизвик да се направи разлика меѓу одговорноста на оние што ја организирале репресијата и судбините на луѓето што биле изложени на неа.