Северна Македонија треба да инвестира во сопствена инфраструктура за складирање и обработка на дигитални податоци за да обезбеди поголема контрола врз информациите и услугите што ги користат граѓаните и државните институции, изјави универзитетскиот професор Димитар Трајанов, раководител на проектот „Везилка“.
Во интервју за емисијата „Трилинг“, Трајанов предупреди дека државата се соочува со значителна разлика меѓу развиеноста на информатичката индустрија и дигиталните способности на населението.
„Ако се гледа нашата ИТ индустрија во просек по глава на жител, нашата ИТ индустрија е над европскиот просек. Но ако се гледа другиот дел, дигиталната писменост на населението, таа е под европскиот просек“, изјави Трајанов.
Според него, оваа нерамнотежа покажува дека развојот на технолошките компании не е доволен доколку паралелно не се подобруваат дигиталните знаења и капацитетите на општеството.
„Очигледно имаме некаква дискрепанца на којашто треба да работиме“, рече професорот.
Тој нагласи дека новите технологии, особено вештачката интелигенција, бараат значителни компјутерски ресурси, кои најчесто се обезбедуваат преку специјализирани податочни центри.
Кој ги контролира податоците, контролира важен дел од дигиталната инфраструктура
Трајанов смета дека прашањето за изградба на податочни центри не е само технолошко или економско, туку е директно поврзано со дигиталниот суверенитет на државата.
Според него, локацијата на инфраструктурата во која се складираат и обработуваат податоците има значење за законската надлежност, пристапот и можностите за контрола.
„Кога имате дата центар кај вас, тоа значи дека податоците коишто се на тој дата центар се под ваша правна јурисдикција. Доколку сакаме нашите податоци да бидат под јурисдикција, мора да дозволиме тие дата центри да бидат кај нас“, изјави Трајанов.
Тој предупреди дека зависноста од инфраструктура лоцирана во други држави може да ги ограничи домашните можности за управување со дигиталните ресурси.
„Во спротивно, податоците ќе бидат во Америка, во Европа, Кина, и тие држави ќе одлучуваат што ќе се прави со тие податоци“, рече професорот.
Трајанов оцени дека со проширувањето на дигиталните услуги и примената на вештачката интелигенција ќе расте и потребата од локални капацитети за обработка на информации.
„Прашањето на тоа дали имате или немате дата центри е прашање на дигитален суверенитет. Односно дали државата има контрола над податоците и сервисите во дигиталниот свет, или нема“, нагласи тој.
Сепак, физичкото сместување на податоците во земјата не е само по себе доволно за целосна контрола. За тоа се важни и сопственоста врз инфраструктурата, договорните услови, заштитата на податоците и применливите домашни и меѓународни прописи.
Грција вложува десетици милиони евра, Македонија треба да ги процени своите можности
Говорејќи за финансиските аспекти на изградбата на податочни центри, Трајанов посочи пример од Грција, каде што се реализира проект со европска финансиска поддршка.
Според него, грчката инвестиција во компјутерска инфраструктура и податочен центар достигнува меѓу 70 и 80 милиони евра, со значително учество на европски средства.
„Купија компјутер и прават дата центар кој што чини 70–80 милиони евра. Кај нас се говореше дека ќе се прави дата центар за два милиони, за 20 милиони евра“, рече Трајанов.
Тој смета дека Македонија треба да ги усогласи своите технолошки амбиции со финансиските, енергетските и инфраструктурните можности.
„Дај Боже некој да сака да вложи 100 или 200 милиони за дата центар кај нас. Но мислам дека тоа нема да се случи“, изјави професорот.
Наместо да се очекуваат големи инвестиции, според него, државата треба да разгледа изградба на помали капацитети што би можеле да одговорат на најважните домашни потреби.
„Треба да ја видиме нашата реалност и да видиме што може во Македонија да се прави и да поддржиме во рамките на капацитетите коишто можеме да ги издржиме“, додаде тој.
Потрошувачката на струја и вода како предизвик
Изградбата на податочни центри отвора и прашања за достапноста на електрична енергија и водни ресурси, особено кога станува збор за поголеми капацитети за обработка на податоци и развој на вештачка интелигенција.
Таквата инфраструктура бара стабилно електрично напојување, системи за ладење, постојана поврзаност и високо ниво на физичка и информатичка безбедност.
Трајанов оцени дека секоја технолошка инвестиција треба да се разгледува преку споредување на придобивките и ризиците.
„Кога одлучувате нешто, правите баланс меѓу бенефитот и ризикот“, рече тој.
Според професорот, Македонија има простор за изградба на помал податочен центар без да се оптоварува со инвестиции што ги надминуваат нејзините можности.
„Мислам дека тука немаме никаков проблем да имаме мал дата центар“, изјави Трајанов.
Дигиталниот суверенитет како стратешко прашање
Трајанов смета дека државата треба да донесе стратешка одлука дали ќе продолжи да зависи од инфраструктура надвор од земјата или ќе развива сопствени капацитети.
Тој го постави прашањето дали Северна Македонија може долгорочно да си дозволи да остане без поголем домашен податочен центар во време кога дигитализацијата станува составен дел од јавните услуги, економијата и функционирањето на институциите.
„Во држава во којашто реално немаме поголем дата центар, дали стратешки можеме да се оставиме да немаме ниеден?“, праша Трајанов.