Александар Вучиќ ја напушти функцијата претседател на Србија и во понеделникот ѝ ги предаде должностите на претседателката на парламентот Ана Брнабиќ, отворајќи пат за предвремени претседателски избори додека земјата веќе се подготвува за парламентарно гласање на 25 октомври.
Оставката, сепак, не значи повлекување на Вучиќ од политиката.
Тој рече дека ја напушта претседателската функција за да може во парламентарната кампања да учествува како обичен граѓанин. „Еуроњуз“ објави дека Вучиќ ќе се обиде да се врати на функцијата премиер, која веќе ја извршуваше пред да стане претседател.
Со тоа Србија влегува во необичен политички период со два изборни процеса: парламентарни избори на 25 октомври и предвремени претседателски избори што мора да следуваат по оставката.
Вучиќ, кој беше премиер или претседател во последните 12 години, не можеше да бара трет претседателски мандат. Неговиот втор мандат требаше да заврши во мај 2027 година.
Брнабиќ ја презеде претседателската функција
Вучиќ во понеделникот формално ѝ ја предаде должноста на Ана Брнабиќ, претседателка на Народното собрание и негова долгогодишна политичка сојузничка.
Според српските правила, кога мандатот на претседателот ќе престане предвреме, претседателот на парламентот ја презема функцијата шеф на државата.
Брнабиќ може да ја извршува функцијата најмногу три месеци. Таа рече дека ќе ја чува позицијата до изборот на нов претседател.
Како вршител на должноста, таа може да ја претставува Србија во земјата и странство, да прима дипломатски акредитиви, да распишува парламентарни избори, да предлага кандидат за премиер и да извршува надлежности во областа на одбраната.
Кога мора да се избере нов претседател?
Тука се појавува првата правна дилема.
Законот предвидува претседателските избори да бидат организирани така што гласањето ќе се одржи најдоцна три месеци по предвременото престанување на мандатот. Од распишувањето на изборите до гласањето мора да поминат најмалку 30, а најмногу 60 дена. Според пресметката на РТС, најдоцниот можен датум за гласање е 27 декември.
Но професорот по уставно право на белградскиот Правен факултет Танасије Маринковиќ понуди построго толкување на Уставот.
Тој вели дека Брнабиќ треба уште денеска, 28 септември, да ги распише претседателските избори.
Според неговата пресметка, теоретски првиот можен датум е 1 ноември, но тој смета дека пореални се 8, 15 или 22 ноември.
Причината за разликата е важна.
Законот зборува за гласањето да се одржи во рок од три месеци, додека Маринковиќ вели дека Уставот зборува пошироко за изборите да завршат во тој период. Тоа, според него, значи дека мора да се остави време и за евентуален втор круг, изборни спорови, конечните резултати и полагањето заклетва на новиот претседател.
Затоа датумот на претседателските избори може да стане и првиот уставно-правен спор по оставката на Вучиќ.
Србија прво гласа за парламент
Пред претседателската трка, Србија на 25 октомври ќе гласа на предвремени парламентарни избори.
Тие се одржуваат по речиси две години политички и општествени тензии поттикнати од уривањето на бетонската настрешница на железничката станица во Нови Сад на 1 ноември 2024 година, при што загинаа 16 луѓе.
Студентските протести што следуваа прераснаа во пошироко движење со барања за одговорност, владеење на правото и борба против корупцијата.
Студентското движење сега учествува на изборите со листа на која се наоѓаат професори, експерти, наставници, спортисти и други кандидати.
Тоа ја претвора парламентарната трка во тест за политичкиот систем што Вучиќ и неговата Српска напредна партија го предводат од 2012 година.
Од претседател – повторно кон премиер?
Најважното политичко прашање затоа не е само кој ќе го наследи Вучиќ на претседателската функција.
Прашањето е каква функција ќе има самиот Вучиќ по парламентарните избори.
Тој веќе беше премиер на Србија од 2014 до 2017 година, пред да стане претседател.
По оставката рече дека од понеделник ќе биде „насекаде низ Србија“ и дека ќе разговара со граѓаните, што практично го означува неговото целосно вклучување во парламентарната кампања.
РТС ја пренесе оценката на социологот Владимир Вулетиќ дека говорот на Вучиќ не звучел како политичко збогување, туку како најава за трка за премиерската функција. Тоа е оценка на аналитичарот, а не формално утврден исход на изборите.
Пред заминувањето помилува 49 лица
Вучиќ искористи и едно од последните претседателски овластувања пред оставката.
Тој соопшти дека донел одлуки за аболиција и помилување на 49 лица, од кои 23 ги поврза со настаните и протестите во последната година и половина.
Овој потег дополнително ја стави оставката во контекст на политичката криза што следеше по несреќата во Нови Сад и масовните антивладини протести.
Претседателската функција се менува, центарот на моќта можеби не
Оставката затоа создава необична ситуација.
Србија доби нов привремен шеф на државата и мора да избере нов претседател до крајот на годината, но политичарот кој ја напушти функцијата веднаш влегува во друга изборна битка.
Вучиќ повеќе нема да настапува како претседател на Републиката. Но тоа само по себе не определува колкаво ќе биде неговото политичко влијание по 25 октомври.
Тоа ќе зависи од резултатот на парламентарните избори, од составот на идното парламентарно мнозинство и од тоа кој ќе може да формира влада.
Затоа вистинската промена во Србија нема да може да се измери само со тоа кој сега седи во претседателската палата.
Ќе се мери со тоа каде ќе се наоѓа центарот на политичката моќ по двата изборни процеса.