Нова пресметка во Овалната соба со Зеленски се насетува по Алјаска
Анализа на Економист
ПРЕД неговата средба со Владимир Путин во Алјаска, Доналд Трамп наводно го повикал министерот за финансии на Норвешка за да ја пласира идејата дека треба да добие Нобелова награда штом обезбеди мир во Украина. Наместо тоа, самитот му подари на г. Путин тоа што го сакаше: црвен килим и можност да се пофали дека изолацијата на Русија е завршена, иако тој врши сѐ поголем притисок на бојното поле. За возврат, г. Путин не понуди ништо: ниту примирје, ниту патоказ, ниту дури симболичен отстапок. Разговараа три часа. Малку детали излегоа за тоа дали воопшто постигнале нешто.
За г. Трамп, кој ја најави средбата како шанса да се „прекинат убивањата“, сликата е засрамувачка. За Украина и Европа моментот на најголема опасност допрва доаѓа. Претседателот на Украина, Володимир Зеленски, штотуку се согласи да отпатува во Вашингтон во понеделник, каде што претседателот Трамп може да се обиде да го принуди да прифати конечен договор што ѝ оди во прилог на Русија. По враќањето од Алјаска во Белата куќа, г. Трамп го потенцираше овој претстоен состанок и изјави дека „најдобриот начин да се стави крај на ужасната војна меѓу Русија и Украина е директно да се постигне мировен договор.“
Дури на 1 август г. Трамп громогласно изјавуваше дека е згрозен од г. Путин за продолжувањето на неговиот напад и ветуваше нови строги мерки, вклучително и сеопфатни секундарни санкции што би ги погодиле економските поддржувачи на Русија во Кина, Турција и на друго место. Индија се соочува со казни за купување руска нафта. Претседателот дури распореди две нуклеарни подморници кон Русија. Но во Анкориџ зборот „санкции“ не беше ни спомнат, а по самитот г. Трамп рече дека тие се симнати од маса – барем засега. Тој зборуваше со одобрување за враќање на бизнисот со Русија.
Последниот пат кога г. Зеленски беше во Овалната соба, во февруари, г. Трамп го понижи дека нема „карти во рака“ и го избрка од зградата. Сега, кога г. Зеленски повторно ќе седне таму, најверојатно ќе се соочи со огромен притисок. Г. Трамп одамна посочува дека Украина е во слаба позиција и тврди дека мора да направи договор со Русија. Тој сонува за голем пазар со г. Путин – завршување на војната, редефинирање на безбедноста во Европа и договори за сѐ, од енергија до Арктикот.
Г. Путин тоа го откри на неговата прес-конференција во Анкориџ, нагласувајќи ја потребата да се решат она што тој ги нарекува „коренски причини“ на конфликтот – код на Кремљ за способноста на Украина да делува како независна држава. Русија има список на барања, меѓу кои признавање на анексијата на украинските територии, ограничување на украинските вооружени сили и затворање на патот на Украина кон НАТО, а можеби и ЕУ. Г. Путин исто така би сакал да види Зеленски тргнат од власт и украинската политика дестабилизирана. Колку од оваа листа на желби е подготвен да прифати г. Трамп останува нејасно, но тој со злокобен тон зборуваше дека постигнал голем напредок во разговорите со г. Путин.
Можно е сега г. Зеленски да биде соочен со готов договор, усогласен меѓу г. Трамп и г. Путин. Ако е така, тој ќе мора да најде начин да остане цврст без повторно да го налути Трамп. Тоа ќе биде тешко. Политички е невозможно за Зеленски или да ја признае анексијата на украинските територии што сега ги контролира Русија, или да предаде дополнителна земја. Ако г. Трамп се обиде да го притисне во тој правец, резултатот може да биде уште една експлозија.
Тука Европа има клучна улога. По самитот во Алјаска, г. Трамп разговараше со европските лидери и со г. Зеленски еден час во телефонски разговор, при што тие нагласија дека Украина мора самата да одлучи за територијата и мора да добие оружје и безбедносни гаранции. Во заедничка изјава европските лидери прогласија: „Ќе продолжиме да ги зајакнуваме санкциите и пошироките економски мерки за да вршиме притисок врз руската воена економија сѐ додека не се постигне праведен и траен мир. Украина може да смета на нашата непоколеблива солидарност додека работиме за мир што ги штити виталните безбедносни интереси на Украина и Европа.“ Постојат докази дека г. Трамп ги слуша Кир Стармер, Фридрих Мерц, Емануел Макрон и Александар Стаб, па нивните интервенции во наредните денови ќе имаат одредена тежина за да го одвратат од наметнување лош договор на Украина. Во Конгресот и кај американската јавност има малку поддршка за целосна рехабилитација на Русија.
Европа би имала многу поголема тежина ако правеше и трошеше повеќе. Г. Трамп и неговиот потпретседател Џ.Д. Венс, и двајцата мислат – со одредено оправдување – дека поддршката за Украина треба да биде пред сѐ европска одговорност. Долго време тоа не беше случај, а дури во последниве месеци кумулативната воена помош на Европа преку договори за набавка конечно ја надмина онаа на Америка, според Институтот Кил, тинк-тенк. Европа може да направи повеќе преку обезбедување средства за купување оружје од Америка, изградба на сопствени муниции и помош на Украина да го доврши развојот на својот воено-индустриски комплекс. Ова е суштински во секое сценарио. Тоа би испратило и сигнал дека ако Зеленски и Европа на крај одбијат договор што би го постигнале Трамп и Путин, а Америка потоа целосно ја напушти својата поддршка, Украина сепак е способна да продолжи да се бори.
По Анкориџ, г. Трамп предложи дека не сака привремено примирје, туку конечен мир што ќе „издржи“. Всушност, со или без договор во наредните денови, конфликтот ќе продолжи. За г. Путин, војната стана инструмент на политичка контрола дома, обезбедувајќи изговор за репресија што го држи на власт, и покрај тешките човечки загуби и тешкотиите за руската економија и сѐ понестабилниот финансиски систем. Освен проширување на руската територија, тој се надева да ја подели западната алијанса и да ја ослаби Европа. Опасноста е што г. Трамп е или слеп за, или воопшто не загрижен од агендата на Кремљ. Разговорите во понеделник може да донесат пробив. Но Европа и Украина мора да се подготват за најлошото и јасно да покажат дека се подготвени за тој предизвик.