Јавно-приватните партнерства (ЈПП) претставуваат современ инструмент за подобрување на инфраструктурата, јавните услуги и економскиот раст. Тие се еден од најефикасните начини за соработка меѓу државата и приватниот сектор – модел што комбинира јавен интерес со деловна експертиза и ефикасност. Во Северна Македонија, ЈПП се применуваат речиси две децении и, иако нивниот развој беше постепен и понекогаш ограничен, искуството покажува дека со подобрени механизми, транспарентност и јасна стратегија, тие можат да станат вистински двигател на новиот инвестициски бран и европските интеграции.
Овој модел е особено значаен во период кога државата има ограничен фискален простор, а потребите за инфраструктура, енергетска транзиција и дигитализација растат. Со соодветна законска рамка и функционални институции, ЈПП може да станат клучен елемент во развојот до 2030 година.
Економски и општествен контекст
Македонската економија се соочува со слични предизвици како и другите мали европски земји: потреба од стабилен раст, модерна инфраструктура, конкурентност и нови работни места. Во услови на ограничени јавни финансии, ЈПП претставуваат можност државата да привлече приватен капитал за проекти со јавен интерес – без да го оптовари буџетот. Токму преку вакви модели може да се обезбедат инвестиции во енергетски ефикасни системи, современи образовни и здравствени установи, управување со отпад и чиста енергија. Јавно-приватните партнерства се истовремено и развоен и институционален инструмент: преку нив се зголемува ефикасноста на јавниот сектор, се поттикнува иновацијата во деловните практики и се гради доверба помеѓу државата, граѓаните и бизнисите.
Состојба и бројки: каде сме денес
Во последниот ревизорски период (2017–2024), идентификувани се 68 договори за јавно-приватно партнерство, од кои 60 се активни, а осум завршени. Од нив, 79% се реализираат на општинско ниво, што покажува дека локалната самоуправа го користи ЈПП како клучен инструмент за развој. Останатите 21% се на централно ниво – со јавни компании, министерства и државни агенции. Главните области во кои се применуваат ЈПП се економија и туризам, енергетика и животна средина, како и комунални услуги. Во голем број општини, проектите овозможија обновување на инфраструктурата без дополнителни буџетски трошоци, што го потврдува потенцијалот на ЈПП како модел на „паметно финансирање“.
Законска рамка и институции
Основниот акт што ја регулира оваа област е Законот за концесии и јавно-приватно партнерство од 2012 година, со измени во 2014 и 2015 година. Иако обезбедува стабилна правна основа, тој не е целосно усогласен со европската Директива 2014/23/ЕУ. Поради тоа, Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини работи на нов Предлог-закон за ЈПП, кој се очекува да донесе појасна поделба на одговорности, подобра контрола на фискалните ризици и зголемена транспарентност. Министерството за енергетика има клучна улога – го одржува регистарот, предлага измени на регулативата и обезбедува техничка поддршка, додека Министерството за финансии и Советот за ЈПП координираат проекти со буџетски и стратешки значај.
Ефекти и успешни практики
Најуспешни се проектите за енергетски ефикасно јавно осветлување, кои траат 10–15 години и овозможуваат замена на старите светилки со LED технологија, намалување на трошоците за електрична енергија и подобра безбедност на улиците. Овој модел е пример за баланс меѓу јавен интерес и економска рационалност. Покрај тоа, преку ЈПП се изградија спортски сали, паркинг-објекти и туристички центри, што ја подобри достапноста и атрактивноста на средините за инвестиции и туризам.
Главни предизвици
Главните пречки за развој на ЈПП се недоволна транспарентност, нецелосен регистар, ограничени капацитети во општините, сложени процедури и отсуство на национална стратегија. Овие предизвици се решливи преку подобра координација, воведување дигитални системи и редовен мониторинг на проектите.
Регионални искуства
Хрватска воведе национален центар за поддршка на ЈПП, Словенија ги поврза ЈПП со европските фондови, а Србија воспостави фискален надзор над сите ЈПП договори. Овие практики покажуваат дека успехот зависи од континуирана поддршка, обука и национална координација, а не само од законската рамка.
Поглед кон иднината – визија 2030
Во следната декада, Северна Македонија има можност да го позиционира ЈПП како клучен механизам за развој. Потенцијалните насоки се зелена енергија, дигитализација, инфраструктура, туризам и управување со отпад. За тоа е потребно усвојување на новиот закон, активирање на Советот, ажурирање на Регистарот и вклучување на јавноста во раните фази.
Заклучок: ЈПП како мост кон европска и зелена иднина
По речиси две децении, Северна Македонија има основа и резултати во полето на ЈПП. Следниот чекор е трансформација на моделот во стратегиски инструмент за долгорочен развој. Со усвојување на европски стандарди, подобра координација и поддршка за општините, ЈПП може да стане симбол на новиот, поефикасен и транспарентен јавен сектор. Јавно-приватните партнерства не се крајна цел, туку алатка за подобар живот, одржлив развој и европска иднина на Северна Македонија.
*Студијата е изработена во рамките на проектот „Имплементирање на принципите на добро управување во проекти за јавно-приватно партнерство (GO PPP)“, поддржан од програмата СМАРТ Балкан – Граѓанско општество за поврзан Западен Балкан, а имплементиран од Институтот за територијален економски развој (InTER) од Србија, во партнерство со Институтот за претприемништво и економски развој (IPER) од Црна Гора, Албанскиот центар за економски истражувања (ACER) и Форум за разумни политики (ФРП) од Северна Македонија.
Автор: Јане Ивановски