Фото: СДК.МК
Новата студија открива дека застарените закони, слабиот надзор и недостигот од транспарентност го кочат развојот на јавно-приватните партнерства, иако постојат успешни примери на општинско ниво.
Новата национална студија за статусот на Јавните -приватни партнерства (ЈПП) во Република Северна Македонија предупредува дека јавно-приватните партнерства како клучен инструмент за подобрување на инфраструктурата и јавните услуги не ги даваат очекуваните резултати поради застарени закони, слаба институционална контрола и недоволна транспарентност.
Иако земјата има речиси 20-годишно искуство со ЈПП, напредокот е забавен. Долгоочекуваниот нацрт-закон, кој треба да го усогласи системот со правилата на ЕУ, е заглавен во парламентот од 2021 година, оставајќи го сегашниот закон од 2012 година застарен и ограничувајќи ги можностите за нови инвестиции.
Државниот завод за ревизија во својот извештај за периодот 2017–2024 година констатира дека многу проекти преку ЈПП не обезбедиле подобри јавни услуги или поцврста инфраструктура. Според студијата, во земјава има вкупно 68 договори за ЈПП – околу 80% од нив на општинско ниво – најчесто насочени кон модернизација на јавното осветлување, локални комунални услуги и мали проекти за обновлива енергија. На национално ниво, издвоени примери се концесиите за аеродромите и изградбата на фотоволтаични електрани.
Истражувањето укажува на повеќе долготрајни проблеми:
- Националниот Совет за ЈПП не одржал ниту една седница со години.
- Официјалниот регистар на ЈПП е нецелосен и неажуриран, што ја нарушува транспарентноста.
- Надлежните институции, како Министерството за економија и од 2024 година Министерството за енергетика рударство и минерални суровини немаат доволно кадар и ресурси за управување и надзор на проектите.
- Дел од договорите започнале без целосни физибилити студии или без вистинска конкурентска постапка.
Сепак, има и успешни примери. Општините кои преку ЈПП ги модернизираа уличните светилки забележаа заштеда на енергија и пониски трошоци за одржување без почетни јавни вложувања. Завршен е и проект за изградба на фотоволтаична електрана со капацитет од 50 мегавати преку модел на ЈПП.
Експертите кои стојат зад студијата нагласуваат дека овие успеси покажуваат дека ЈПП може да помогне во модернизацијата на инфраструктурата и привлекувањето приватни инвестиции – но само доколку се поддржани со посилен законски и институционален рамковен систем, подобро управување со ризиците и редовно следење на проектите. Тие апелираат Владата да го оживее заглавениот закон за ЈПП, да изработи национална стратегија за приоритизација на проектите и да ја зголеми транспарентноста за да ја врати довербата кај јавноста и инвеститорите.
„Јавно-приватните партнерства можат да донесат побрзи и поквалитетни услуги за граѓаните, но само со јасни правила, отчетност и доверба,“ се наведува во заклучокот на студијата.
*Студијата е изработена во рамките на проектот „Имплементирање на принципите на добро управување во проекти за јавно-приватно партнерство (GO PPP)“, поддржан од програмата СМАРТ Балкан – Граѓанско општество за поврзан Западен Балкан, а имплементиран од Институтот за територијален економски развој (InTER) од Србија, во партнерство со Институтот за претприемништво и економски развој (IPER) од Црна Гора, Албанскиот центар за економски истражувања (ACER) и Форум за разумни политики (ФРП) од Северна Македонија.
Автор: Јане Ивановски