Црногорскиот премиер Милојко Спаиќ изјави дека неговата земја нема да го прифати членството во Европската унија доколку тоа подразбира укинување на правото на вето, оценувајќи дека суверенитетот останува клучна национална вредност.
Говорејќи на панелот „Западен Балкан и Европската унија“ во Лондон, по самитот на Берлинскиот процес, Спаиќ истакна дека „суверенитетот е многу важен за Црногорците“ и дека секое откажување од дел од националните овластувања мора да донесе јасни придобивки.
„Ако се откажете од суверенитет, мора да имате контролен механизам — се откажувате од нешто за да добиете нешто,“ рече Спаиќ, додавајќи дека без полноправни права на членство, Црна Гора би личела на држави надвор од ЕУ, како Норвешка, Швајцарија или Лихтенштајн.
Тој посочи дека ваквиот модел може да биде „прагматична размена“, при што земјите преземаат поголем дел од европските политики, но задржуваат одредени изземања. „Можеби тоа е и патот напред, но тогаш ќе станеме некаква ‘Швајцарија на Балканот’. Не знам дали тоа им одговара на лидерите на ЕУ,“ изјави тој.
Спаиќ потсети дека Црна Гора веќе 13 години е целосно усогласена со Заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ (CFSP). „Нема смисла да се сомнева некој дека ќе се однесуваме поинаку откако ќе станеме членки,“ рече Спаиќ, обраќајќи му се на албанскиот премиер Еди Рама, кој ја делеше бината со него.
Рама, од своја страна, му возврати дека Спаиќ треба да ја напушти оваа „нарација“, предупредувајќи дека Црна Гора ризикува да го изгуби статусот на водечки кандидат за членство во ЕУ. Тој повтори дека го поддржува моделот на членство без право на вето, со цел да се избегнат блокади во идната Унија.
„Кога земјите-членки не’ гледаат, мислат ‘О боже, доаѓаат нови проблематични членки кои ќе блокираат одлуки’. Јас го разбирам тоа чувство на фрустрација, затоа одамна поддржувам пристап со различен статус,“ рече Рама, додавајќи дека таков модел „би бил повеќе од добредојден“ за Албанија.
Европската унија разгледува нови модели за проширување, во обид да ги интегрира земјите од Западен Балкан без да го загрози процесот на донесување одлуки. По самитот во Берлин, неколку земји-членки предложија ограничено членство со постепено укинување на правото на вето, што би овозможило побрза интеграција, но со помал политички суверенитет.
Во регионот, прашањето за вето има особено чувствителна димензија. Грција во 2008 година го искористи правото на вето за да го блокира членството на тогашната Република Македонија во НАТО, барајќи решавање на спорот за името, кој беше надминат дури со Преспанскиот договор во 2018 година.
Подоцна, Бугарија во 2020 година го искористи своето вето за да го запре отворањето на пристапните преговори на Северна Македонија со ЕУ, повикувајќи се на историски и јазични разлики. Тоа вето беше укинато дури откако Скопје прифати уставни измени со цел вклучување на бугарското малцинство во преамбулата, под силен притисок од Брисел и Париз.
Овие примери го објаснуваат стравот на европските лидери од можноста нови членки да користат слични механизми за национални интереси, но истовремено го зацврстуваат аргументот на Спаиќ дека правото на вето е гаранција на државниот суверенитет во рамките на Унијата.