Илјадници жители во најсеверниот шведски град Кируна се преселуваат, а цели згради се преместуваат, како дел од долгогодишен проект за релокација предизвикан од проширувањето на најголемиот подземен рудник за железна руда во светот и растечката побарувачка на Европа за критични суровини.
Кируна, кој се наоѓа на околу 145 километри северно од Арктичкиот круг, се соочува со слегнување на земјиштето поради ширењето на рудникот во сопственост на државната компанија ЛКАБ (LKAB). Како резултат, нов градски центар се гради околу три километри источно од сегашната локација, во процес што се очекува да заврши до 2035 година.
Градот е основан пред 125 години за потребите на рударските операции на ЛКАБ и денес е дом на најголемиот подземен рудник за железна руда во светот, како и значаен европски центар за вселенски истражувања. Компанијата произведува околу 80% од вкупната железна руда што се ископува во Европската унија.
Покрај железната руда, ЛКАБ неодамна идентификуваше едно од најголемите познати наоѓалишта на ретки земјени елементи во Европа, што дополнително ја зајакнува стратешката важност на регионот во контекст на зелената транзиција на ЕУ.
„Секој жител во Кируна знае дека порано или подоцна ќе мора да се иселиме од нашите домови, бидејќи сме целосно зависни од рударската индустрија“, изјави Матс Тавеник, претседател на општинскиот совет на Кируна.
Политички и еколошки тензии
Проектот за преселување, кој првпат беше планиран во 2004 година, наиде на политички, економски и еколошки пречки. И општината и ЛКАБ побараа поголема финансиска поддршка од шведската држава, како и ослободување дополнително земјиште за изградба на новиот град.
Дополнителни грижи се изразени во врска со влијанието врз традиционалното одгледување ирваси и културата на домородниот народ Сами, како и со конфликтите со воените и еколошките интереси на државата.
Проектот привлече меѓународно внимание во август 2025 година, кога иконската црква „Кируна Кирка“, стара 113 години, беше преместена во целост на нова локација, во сложена инженерска операција што траеше два дена.
Во исто време, ЛКАБ соопшти дека проширувањето на рудникот ќе бара дополнителна релокација на околу 6.000 жители и 2.700 домови. Компанијата процени дека трошоците за обештетување ќе изнесуваат околу 22,5 милијарди шведски круни (околу 2,4 милијарди долари) во наредните 10 години.
Според ЛКАБ, на жителите им се нуди пазарната вредност на нивниот имот плус дополнителни 25%, или изградба на нов дом. Околу 90% од засегнатите жители се одлучиле за ново живеалиште.
Стратешка важност за ЕУ
Европската унија го класифицираше новото наоѓалиште на ретки земјени елементи во Кируна како стратешки важно во рамки на Актот за критични суровини, со кој ЕУ има цел до 2030 година да обезбеди 40% од годишната побарувачка од домашно производство.
„Имаме сериозен судир меѓу општината и ЛКАБ, но и меѓу општината и сопствената влада“, изјави Тавеник, додавајќи дека е неопходна поголема поддршка од Брисел и Стокхолм.
Климатски предизвици
Една од загриженостите на жителите е дека новиот градски центар би можел да биде и до 10 степени Целзиусови постуден во зима. Студија на Универзитетот во Гетеборг покажала дека распоредот на новиот град може да го отежни пристапот на сончева светлина во зимските месеци.
„Кируна е арктички град со долги и сурови зими. Разликата меѓу минус 15 и минус 25 степени е огромна за секојдневниот живот“, изјави Џени Шјохолм, истражувач од Универзитетот во Гетеборг.
И покрај емоционалната тежина на преселбата, локалните власти признаваат дека иднината на градот е нераскинливо поврзана со рударството.
„Кируна е изградена врз минералите“, рече Тавеник. „И секој жител знае дека, ако сакаме градот да опстане, мора да се прилагодиме.“