Бугарскиот претседател Румен Радев во понеделникот соопшти дека поднесува оставка од функцијата, во борбено проштално обраќање во кое го обвини вкоренетиот „олигархиски“ систем за политичката нестабилност, падот на јавната доверба и повторливите бранови протести во земјата членка на ЕУ.
Во телевизиско обраќање од претседателството во Софија, Радев изјави дека формално ќе ја депонира оставката во вторник, со што ќе го заврши својот втор петгодишен мандат, започнат во 2021 година. Според Уставот на Бугарија, потпретседателката Илијана Јотова ќе ја преземе функцијата претседател до крајот на мандатот, откако тоа ќе го потврди Уставниот суд.
„Денес, за последен пат, ви се обраќам како претседател на нашата Бугарија“, рече Радев. „Пред сè, сакам да побарам прошка. Времето ја стави вашата доверба на сериозен испит.“
Радев, поранешен командант на бугарските воздухопловни сили, избран за претседател во 2016 година и реизбран во 2021, изјави дека одлуката ја донел воден од уверувањето дека Бугарија се соочува со подлабока криза на управување која не може да се реши во рамките на постојниот политички модел.
Критика на политичкиот систем
Во своето обраќање, Радев се запраша зошто клучните национални цели – вклучително и неодамнешното членство на Бугарија во Шенген-зоната и еврозоната – не донеле политичка стабилност ниту задоволство кај граѓаните.
„Зошто постигнувањето на овие цели не донесе стабилност и чувство на исполнетост? Зошто Бугарите престанаа да гласаат? Зошто луѓето не им веруваат на медиумите и не се потпираат на правдата?“ рече тој, укажувајќи на ниската излезност на избори, масовните протести и широко распространетата економска несигурност.
Според Радев, коренот на проблемот лежи во, како што го нарече, изопачен модел на владеење.
„Одговорот е во порочниот управувачки систем. Тој има надворешни белези на демократија, но функционира преку механизмите на олигархијата“, рече тој. „Политиката се одвива надвор од институциите. Кукловодите не се двоумат пред камерите да им диктираат на пратениците во парламентот.“
Претседателот предупреди дека некои политички актери го доведуваат во прашање мирниот живот на граѓаните и повика на прекин на, како што рече, помирувањето со состојбата и апатијата.
Рекорден број технички влади
За време на неговото претседателствување, Бугарија помина низ години на политичка фрагментација, чести парламентарни избори и кревки коалициски влади. Радев именуваше седум технички влади поради продолжените блокади во парламентот – рекорд што ја направи претседателската институција клучен актер во секојдневното управување.
Поддржувачите на Радев велат дека тој се спротивставил на корупцијата и вкоренетите интереси, додека критичарите го обвинуваат дека ги надминал уставните овластувања и ја користел функцијата за политичка промоција.
Во говорот, Радев ги бранеше своите постапки како неопходни за заштита на државниот и јавниот интерес во периоди на криза.
„Заедно поминавме низ повеќе кризи – напади на олигархиски интереси врз демократијата и масовни протести“, рече тој.
Уставна процедура
Според член 97 од Уставот на Бугарија, мандатот на претседателот престанува откако Уставниот суд ќе ја утврди оставката. По таа одлука, потпретседателот ја презема функцијата до истекот на мандатот.
Досега нема преседан на оставка на бугарски претседател за време на мандатот по демократските промени, иако во 1993 година оставка поднесе тогашната потпретседателка Блага Димитрова, што подоцна беше потврдено од Уставниот суд.
Политички реакции
Најавата на Радев предизвика брзи реакции во длабоко поделениот политички спектар во Бугарија, иако дел од партиите првично се воздржаа од коментари.
Центар-десничарската коалиција ГЕРБ–СДС, најголемата парламентарна сила, не даде веднаш официјална реакција. Нејзиниот лидер, поранешниот премиер Бојко Борисов, претходно го обвинуваше Радев дека ја користи претседателската функција за неформална политичка кампања против владата.
Реформистичката коалиција „Продолжуваме промената – Демократска Бугарија“ (ПП-ДБ) соопшти дека потегот на Радев нема да ги промени нејзините приоритети.
„Дали Румен Радев ќе влезе во партиската политика не го менува нашиот курс“, изјави Надежда Јорданова, копретседателка на пратеничката група на коалицијата. „Остануваме посветени на демонтажа на моделот Борисов–Пеевски и на тоа Бугарија цврсто да биде во срцето на Европа.“
Лидерот на националистичката партија „Преродба“ (Възраждане), Костадин Костадинов, изјави дека делови од говорот на Радев се совпаѓаат со програмата на неговата партија и најави дека со нетрпение ги очекува идните изборни дебати.
Лидерот на Бугарската социјалистичка партија (БСП), Атанас Зафиров, му посака добредојде на Радев „на парламентарниот терен“, оценувајќи дека неговиот потег може да придонесе политиката повторно да се фокусира на јавниот интерес. Тој додаде дека БСП повторно „има претседател“, алудирајќи на стапувањето на должност на Илијана Јотова.
Слави Трифонов, лидер на популистичката партија „Има таков народ“, исто така го поздрави влегувањето на Радев во отворена политичка конкуренција, додека помали антисистемски партии ја оценија оставката како очекувана и сигнализираа подготвеност за идна соработка.
Фракцијата „Ново начало“ во рамките на Движењето за права и слободи (ДПС), како и Алијансата за права и слободи, не дадоа коментар.
Што следува
Радев го заврши обраќањето со благодарност до својот тим, поддржувачите и сопругата за поддршката во изминатите девет години, повикувајќи ги граѓаните да останат активни.
„Пред нас е битка за иднината на татковината“, рече тој. „Верувам дека ќе ја водиме заедно – достоинствените, инспирираните и непримирливите.“
Додека Бугарија влегува во нов период на политичка неизвесност, оставката на Радев додава нов фактор во веќе нестабилниот политички пејзаж, отворајќи прашања за неговиот следен чекор и за рамнотежата на силите во една од најфрагментираните политички сцени во Европската унија.