Самитот во Тиват отвора нова дебата: Дали ЕУ подготвува „членство во фази“ за Западен Балкан?
Лидерите на Европската Унија и шесте земји од Западен Балкан денеска се собираат во Тиват на самит кој би можел да означи нова фаза во политиката на проширување на Унијата, во момент кога Брисел бара начин да го одржи кредибилитетот на процесот, а земјите-кандидатки сè потешко го кријат разочарувањето од бавниот напредок кон членство.
На состанокот учествува и македонскиот премиер Христијан Мицкоски, само неколку дена по посетата на претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта на Скопје, каде уште еднаш беше повторено дека усвојувањето на уставните измени останува единствениот формален услов за отворање на преговарачките поглавја.
Самитот се одржува во период кога Европската Унија испраќа двојна порака до регионот. Од една страна, европските лидери зборуваат за нов моментум за проширување и за геостратешката потреба Балканот да стане дел од европското семејство. Од друга страна, ниту една нова држава не е примена во Унијата откако Хрватска стана членка во 2013 година.
Нов пристап: повеќе бенефиции пред полноправно членство
Според дипломатски извори во Брисел, една од клучните теми во Тиват ќе биде концептот на постепена интеграција, односно овозможување на земјите-кандидатки да добиваат конкретни придобивки уште пред формалното членство.
Првиот конкретен чекор веќе е најавен. Советот на ЕУ оваа недела одобри отворање преговори за проширување на системот „Роам како дома“ кон Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија.
Доколку процесот биде успешно завршен, граѓаните на регионот би можеле да користат мобилни услуги во земјите на ЕУ без дополнителни трошоци за роаминг, слично како што тоа денес го прават граѓаните на земјите-членки.
Паралелно, Франција и Германија подготвија заеднички документ во кој предлагаат земјите-кандидатки постепено да се вклучуваат во европските политики, институции и единствениот пазар уште пред формалното членство.
Според предлозите, кандидатите би можеле да добијат статус на набљудувачи на одредени состаноци на ЕУ, пристап до делови од заедничкиот пазар и поголемо учество во европските програми.
Пораката на Кошта: Проширувањето мора да биде побрзо
Претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта, кој во изминатата недела ги посети сите шест земји од регионот, оцени дека процесот на проширување мора да стане „побрз и подобар“.
Во Белград тој изјави дека проширувањето претставува најважна геополитичка инвестиција на Европската Унија и дека постои потреба од нова методологија која ќе ја намали фрустрацијата и кај кандидатите и кај земјите-членки.
„Проширувањето не е утопија. Тоа може да стане реалност во следните години, но мора да работиме побрзо и поефикасно“, порача Кошта.
Неговата турнеја покажа дека Брисел почнува да прави јасни разлики меѓу кандидатите според нивниот напредок.
Албанија доби пофалби за исполнување на првите репери во кластерот „Основи“. Црна Гора веќе го подготвува пристапниот договор со ЕУ и важи за најсериозен кандидат за членство до крајот на деценијата.
Од друга страна, Босна и Херцеговина беше предупредена дека веќе изгубила 108 милиони евра од европските фондови поради застојот на реформите, додека дополнителни 373 милиони евра се под ризик.
Македонија останува заглавена на уставните измени
За Северна Македонија пораката на Кошта во Скопје беше недвосмислена.
„Усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор кон формално започнување на пристапните преговори. Тоа е единствениот начин да се отклучат целосните придобивки од членството во ЕУ“, изјави Кошта.
Оваа формулација практично ја потврди позицијата на Европската Унија дека нема алтернативен механизам за отворање на поглавјата без исполнување на обврските од преговарачката рамка усвоена во 2022 година.
Ставот на Брисел директно се судира со позицијата на Владата на Христијан Мицкоски, која бара дополнителни гаранции дека по уставните измени нема да следуваат нови бугарски барања.
Мицкоски деновиве повтори дека земјата нема да влегува во „авантури без јасно дефиниран крај“, оценувајќи дека во Бугарија се забележува дополнителна радикализација на политичките позиции кон Македонија.
Украина и Молдавија го менуваат темпото на проширувањето
Дополнителен притисок врз Западен Балкан создава и фактот што Украина и Молдавија забрзано напредуваат во пристапниот процес.
Амбасадорите на земјите-членки веќе ја започнаа процедурата за отворање на првиот кластер преговори со двете држави, а меѓувладините конференции се очекуваат во средината на јуни.
Истовремено, новата унгарска влада постигна договор со Киев за правата на унгарското малцинство, со што беше отстранета една од главните политички пречки за украинските евроинтеграции.
Токму овие случувања ја поттикнуваат дебатата во Брисел дали процесот на проширување треба да се базира исклучиво на индивидуални заслуги или да се третира како поширок геополитички проект.
Самит со симболична, но и практична тежина
Иако не се очекуваат формални одлуки за нови членства, самитот во Тиват може да биде важен показател за идната насока на европската политика кон регионот.
Доколку биде прифатен концептот на постепена интеграција, земјите од Западен Балкан би можеле да почнат да добиваат конкретни европски придобивки многу пред формалното членство.
За Северна Македонија, меѓутоа, главното прашање останува непроменето: дали политичките актери ќе успеат да најдат решение за уставните измени или земјата ќе остане единствената кандидатка во регионот чиј европски пат останува блокиран од внатрешен политички спор.
Самитот во Тиват нема да даде конечен одговор на тоа прашање, но јасно ќе покаже дали Европската Унија е подготвена да го промени начинот на кој го води процесот на проширување – или ќе продолжи да инсистира дека патот кон членството останува ист за сите кандидати.