Пишува: Проф. Д-р Драган Даниловски
Пред само неколку часа ја објавив анализата „Гостиварската епидемија: што знаеме, што не знаеме и што можеме да научиме“. Во неа настојував да направам јасна разлика меѓу цврсто утврдените факти, оправданите епидемиолошки заклучоци и прашањата за кои сè уште немаше доволно официјални податоци.
Набргу потоа, Јавното обвинителство објави соопштение со нови и мошне значајни сознанија. Затоа е потребно продолжение на претходната анализа.
ШТО Е НОВО?
Според соопштението на Основното јавно обвинителство Гостивар, отворена е истражна постапка против три раководни лица од ЈП „Комуналец“ – Гостивар, поради основано сомнение за тешки дела против животната средина и природата, извршени преку загадување на водата за пиење.
Обвинителството наведува дека на 25 јуни бил даден налог да се постават три потопни пумпи во канал со површинска вода, со цел да се тестира притисокот во водоводниот систем. При увидот на 16 јули било констатирано дека две пумпи сè уште биле во употреба и дека преку потисни црева пренесувале вода од отворениот канал во преливната комора на системот за вода за пиење. На тој начин дошло до мешање на површинската вода со водата во главниот цевковод за водоснабдување.
Во примерокот од каналот биле утврдени 2.419,6 cfu/100 мл, при наведена максимално дозволена вредност од 50 cfu/100 мл. Во примерок од каптиран извор биле утврдени зголемен број аеробни мезофилни бактерии и 39 cfu/100 мл, при референтна вредност нула.
Ова се нови факти од суштинско значење. Тие обезбедуваат конкретен и биолошки веројатен механизам преку кој загадена вода можела да навлезе во системот за вода за пиење.
ШТО СЕ МЕНУВА ВО ЕПИДЕМИОЛОШКАТА ОЦЕНА?
Досега, врз основа на наглото и масовно појавување гастроинтестинални заболувања кај населението што користи заеднички водоснабдителен систем, можеше да се постави основано сомнение за хидрична епидемија.
Новите сознанија значително го зајакнуваат тој заклучок.
Сега, освен што располагаме со временска и просторна поврзаност меѓу заболувањата и водоснабдувањето, го имаме и можниот санитарно-технички механизам на контаминацијата: пренесување површинска вода од отворен канал во затворениот систем за вода за пиење.
Во епидемиолошкото каузално (причинско-последично) заклучување, утврдувањето веродостоен механизам има голема тежина. Тоа ја поврзува изложеноста со појавените здравствени последици и ја прави хипотезата за хидрично потекло уште поубедлива.
Со други зборови, претходно имавме само епидемиолошка слика. Сега таа добива и конкретна санитарно-техничка поткрепа.
ШТО СÈ УШТЕ НЕ Е КОНЕЧНО УТВРДЕНО?
Сериозноста на новите сознанија не ја укинува потребата од професионална прецизност.
Соопштението на Обвинителството претставува опис на сомнението врз кое е отворена истражната постапка. Тоа не е правосилна судска пресуда. Индивидуалната кривична одговорност може да биде утврдена единствено по спроведена постапка и врз основа на сите докази.
Исто така, микробиолошката контаминација на каналот и каптираниот извор сè уште не претставува целосна етиолошка реконструкција на епидемијата.
За неа се потребни и податоци за:
• микробиолошките испитувања на заболените;
• примероците од различни точки на водоводната мрежа;
• временската динамика на контаминацијата;
• епидемиската крива;
• географската распределба на случаите;
• евентуалното присуство на повеќе причинители.
Наодот на колиформни бактерии е директен показател за санитарна неисправност и за можноста од контаминација. Тој не го идентификува сам по себе конкретниот патоген микроорганизам што ги предизвикал заболувањата кај луѓето.
Затоа, новите факти многу ја зајакнуваат причинската хипотеза, но не ја заменуваат целосната епидемиолошка и микробиолошка истрага.
СИНЏИР НА НАСТАНИ И СИНЏИР НА ОДГОВОРНОСТ
Со отворањето на истражната постапка, случајот влегува во нова фаза.
Епидемиологијата го реконструира синџирот на настаните:
Кога започнала изложеноста? Како се проширила? Кои групи биле изложени? Кога се појавиле првите заболувања? Кога е препознаен заедничкиот извор? Дали мерките биле навремени и доволни?
Кривичната постапка го реконструира синџирот на одговорноста:
Кој бил должен да постапува? Кои одлуки биле донесени? Кој знаел за ризикот? Дали биле прекршени законски или професионални обврски? Дали одредени дејствија или пропусти се причински поврзани со настанатите последици?
Овие две постапки имаат различни цели и различни стандарди на докажување. Сепак, тие не се изолирани една од друга.
Епидемиолошката и санитарно-техничката истрага можат да му обезбедат на правото фактичка реконструкција на настанот.
Правната постапка, пак, може да утврди дали зад системскиот дефект стојат конкретни незаконски дејствија или пропусти.
ПРАШАЊЕТО Е ПОШИРОКО ОД ИНДИВИДУАЛНАТА ВИНА
Јавноста разбирливо очекува да се утврди кој е одговорен. Но, ако целиот случај се сведе само на три лица, постои опасност да се пропушти пошироката институционална лекција.
Дури и ако судската постапка утврди индивидуална одговорност, ќе останат прашањата:
Како било можно површинска вода од отворен канал да биде внесена во систем за вода за пиење?
Дали постоела пишана процедура за тестирање на притисокот?
Кој требало да ја одобри интервенцијата?
Дали била направена процена на ризикот?
Дали клучните објекти биле физички и технички обезбедени?
Дали се водела евиденција за извршените интервенции?
Кој ја контролирал микробиолошката безбедност по интервенцијата?
Колку брзо здравствените сигнали стигнале до надлежните институции?
Индивидуалната одговорност е прашање за обвинителството и судот.
Институционалната одговорност е прашање за целиот систем.
Ако една потенцијално опасна интервенција можела да се спроведува повеќе денови без да биде препознаена и запрена, тогаш треба да се испитаат и контролниот систем, организациската култура и начинот на управување со критичната инфраструктура.
ШТО ОСТАНУВА НЕПРОМЕНЕТО?
Новите факти ја потврдуваат основната порака од претходната анализа: мерките за заштита на населението не смеат да чекаат целосна лабораториска и правна реконструкција.
Епидемиолошкиот одговор започнува кога обезбедените докази се доволни за да се процени дека постои реална закана за здравјето и дека мора да се дејствува.
Обвинителската истрага започнува подоцна и има друга цел: да утврди дали постои кривично дело и кој евентуално е одговорен за него.
Затоа, денешното соопштение не ја менува логиката на епидемиолошкото постапување. Напротив, ја покажува важноста од навремено препознавање на сигналите и од дејствување врз основа на проценетиот ризик.
ПОТРЕБНА Е ЦЕЛОСНА, НЕЗАВИСНА РЕКОНСТРУКЦИЈА
По завршувањето на акутната фаза, потребна е сеопфатна стручна анализа на целиот настан.
Таа не треба да се ограничи на утврдувањето на непосредниот технички механизам. Треба да ги опфати:
• управувањето со водоснабдителниот систем;
• санитарниот надзор;
• комуникацијата меѓу институциите;
• раното откривање на епидемијата;
• времето на донесување на одлуките;
• информирањето на населението;
• обезбедувањето алтернативно снабдување со вода;
• постапувањето на здравствениот систем;
• нормативните и организациските слабости.
Таквата анализа не смее да биде административно оправдување на постапките. Нејзината цел треба да биде учење: што не функционирало, зошто не функционирало и што мора да се промени.
ЗАКЛУЧОК
Новите сознанија значително ја зајакнуваат оцената дека гостиварската епидемија е поврзана со микробиолошка контаминација на водоснабдителниот систем. Тие посочуваат и конкретен можен механизам преку кој загадената вода навлегла во системот за вода за пиење.
Истовремено, истрагата е во тек. Правната одговорност допрва треба да биде утврдена, а целосната етиолошка и институционална реконструкција сè уште не е завршена.
Епидемиологијата треба да го утврди синџирот на настаните.
Правото треба да го утврди синџирот на одговорноста.
Институциите треба да обезбедат од овој случај да произлезат конкретни промени.
Откако сѐ ќе заврши, вистинскиот тест за системот ќе биде дали по овој настан водата за пиење ќе стане побезбедна, контролата посигурна, а институционалното постапување побрзо, поодговорно и потранспарентно.