Северна Македонија во 2025 година продолжила генерално да ги исполнува обврските во областа на основните права, но слабата примена на законите, лошите услови во затворите, загриженоста за независноста на медиумите и постојаната политичка поларизација продолжиле да ги поткопуваат демократските реформи, оценува Европската Унија во најновиот годишен извештај.
Наодите се содржани во извештаите на Европската служба за надворешни работи (ЕЕАС) „Човековите права и демократијата во светот во 2025 година“, во кои се оценуваат состојбите во земјите ширум светот.
ЕУ оценува дека Северна Македонија ја има потребната правна и институционална рамка за почитување на човековите права, но дека таа треба дополнително да се подобрува.
„Земјата продолжи да ги исполнува своите општи обврски во областа на основните права, но законодавството не се спроведуваше на систематски начин“, се наведува во извештајот.
ЕУ укажува и на доцнењето со изборот на нов народен правобранител и осум заменици, како и на недостигот од буџетска независност и соодветно финансирање на Народниот правобранител, Комисијата за спречување и заштита од дискриминација и Агенцијата за заштита на личните податоци.
Родово базираниот говор на омраза и заканите насочени кон жените-бранителки на човековите права останале присутни на социјалните мрежи, додека сè уште не е формирано национално тело задолжено за координирање на спроведувањето на Конвенцијата на ОН за правата на детето.
ЕУ: Условите во затворите остануваат „ужасни“
Европската Унија употребува еден од најострите тонови во делот посветен на затворскиот систем.
„Целокупната состојба, особено условите за живот во затворите, останува ужасна“, се наведува во извештајот.
Сепак, ЕУ констатира дека инфраструктурата во неколку затворски установи била делумно реновирана и подобрена.
Северна Македонија постигнала задоволителен напредок во инклузијата на Ромите, но лицата со попреченост и натаму се соочуваат со значителна дискриминација. Националната стратегија за еднаквост на ЛГБТИК+ лицата сè уште не е донесена, додека кај заштитата на личните податоци не е забележан напредок.
ЕУ продолжила да ги следи мерките за спречување тортура и несоодветно постапување во затворите, како и обезбедувањето одговорност за евентуалните злоупотреби.
Северна Македонија има добра практика на известување пред меѓународните тела, вклучувајќи ги Обединетите нации, Советот на Европа и ОБСЕ, но се соочува со проблеми при спроведувањето на нивните препораки, особено на оние од Европскиот комитет за спречување тортура.
Под лупа независноста на медиумите и државното рекламирање
Извештајот оценува дека Северна Македонија обезбедува соодветни законски гаранции за слободата на изразување, но предупредува дека условите за слободно, независно и професионално новинарство треба дополнително да се подобрат.
Забележан е одреден напредок во медиумското законодавство, подобрена е финансиската независност на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги, а Собранието избра нови членови на Советот на Агенцијата.
Јавниот радиодифузен сервис, сепак, продолжил да се соочува со „значителни предизвици“, особено во поглед на институционалната автономија, и покрај подобреното финансирање.
Посебно внимание е посветено на државното рекламирање.
„Рамката за распределба на државното рекламирање предизвика загриженост поради потенцијална злоупотреба на јавните средства“, се наведува во извештајот.
Северна Македонија, сепак, според индексите наведени во извештајот на ЕУ, е значително подобро рангирана во поглед на слободата на медиумите од неколку земји од Западен Балкан.
На Светскиот индекс на слободата на медиумите на Репортери без граници земјата е на 42. место, во споредба со Албанија на 80., Босна и Херцеговина на 86. и Косово на 99. место.
Политичката поларизација ги забавува реформите
ЕУ ги оценува демократските институции во Северна Македонија како генерално стабилни и наведува дека локалните избори во 2025 година биле конкурентни, повикувајќи се на оценките на Канцеларијата за демократски институции и човекови права на ОБСЕ.
Сепак, останале недостатоци во изборните правила, пристапот до медиумите и распределбата на државното финансирање.
Собранието ги извршувало своите надлежности на „генерално ефикасен начин“, но политичката поларизација продолжила да го попречува напредокот.
„Политичката поларизација во Собранието продолжи, одложувајќи го усвојувањето важни реформи и неколку одамна задоцнети именувања“, се наведува во извештајот.
Пратениците продолжиле редовно да користат и скратени законодавни постапки.
ЕУ позитивно го оценува реактивирањето на Советот за соработка меѓу Владата и граѓанското општество, наведувајќи дека граѓанските организации генерално функционирале во поволно опкружување.
Северна Македонија на 84. место според перцепцијата на корупцијата
Извештајот се повикува на неколку меѓународни индекси за да ја прикаже демократската и институционалната позиција на земјата.
Северна Македонија е на 42. место според слободата на медиумите, на 64. место на Индексот за владеење на правото на World Justice Project и на 84. место на Индексот за перцепција на корупцијата на Transparency International.
CIVICUS ја оценува земјата со 69 од можни 100 поени, при што граѓанскиот простор е категоризиран како „стеснет“.
Регионалната слика е мешана. Косово, на пример, е подобро рангирано од Северна Македонија според владеењето на правото и корупцијата – на 59. и 76. место – но значително полошо според слободата на медиумите, каде што е на 99. место.
Албанија е на 80. место според слободата на медиумите, 87. според владеењето на правото и 91. според перцепцијата на корупцијата.
148,8 милиони евра планирани за владеење на правото и демократијата
ЕУ наведува дека продолжила да ја следи состојбата со човековите права во Северна Македонија како дел од процесот на пристапување, со приоритети кои се движат од медиумските слободи и родовата еднаквост до малцинските права, меѓуетничките односи и заштитата од тортура.
Македонските власти продолжиле да работат на патоказите за владеење на правото и функционирањето на демократските институции, како и на акцискиот план за заштита на малцинствата, во рамките на подготовките поврзани со почетните мерила за кластерот „Темели“ во преговорите со ЕУ.
Финансиската поддршка е значителна.
Во рамките на Инструментот на ЕУ за реформи и раст, програмирани се 148,8 милиони евра за владеење на правото и демократијата, вклучувајќи ја и ревизијата на Изборниот законик за вградување на препораките на ОБСЕ/ОДИХР.
Дополнителен проект на ЕУ вреден 10,2 милиони евра обезбедува поддршка за правосудството, органите за спроведување на законот, борбата против корупцијата и институциите за човекови права.
Европската помош вклучува и 700.000 евра за медиумски реформи, професионално новинарство и граѓанско учество, како и 850.000 евра за подобрување на истражувачкото новинарство и известувањето за процесот на пристапување во ЕУ. Во ноември 2025 година бил објавен и дополнителен повик од 3,4 милиони евра за граѓанските и медиумските организации.
Оценката на ЕУ укажува дека централниот предизвик на Северна Македонија во областа на човековите права сè повеќе не е отсуството на закони и институции, туку нивното спроведување и независност.
Земјата воспостави голем дел од формалната демократска и институционална архитектура што се очекува од кандидат за членство во ЕУ, но извештајот укажува на постојан јаз меѓу законите и практиката – од затворите и дискриминацијата до финансирањето на медиумите, институционалните именувања и брзината на реформите.