Охридскиот договор – демократска рамка за институционално усогласување на меѓуетничките односи
Пишува: Азис Положани
Охридскиот рамковен договор (ОРД) од 2001 година претставува еден од најзначајните политички документи во современата историја на Северна Македонија. Тој не беше само договор за прекин на вооружениот конфликт, туку проект за трансформација на државата од модел со претежно етноцентричен карактер кон поинклузивен модел, заснован врз мултиетничка демократија, граѓанска еднаквост и евроатлантска интеграција.
Мултиетничките општества бараат континуирано и динамично внимание кон интересите, потребите и правата на заедниците што ги сочинуваат, во согласност со општествениот и историскиот контекст и со барањата за благосостојба на граѓаните.
Преку своите правно-уставни решенија и консензуалниот дух што го карактеризира, ОРД создаде капацитет за институционално решавање и усогласување на овие интереси во текот на социокултурниот и економскиот развој на земјата.
Во делот на општите принципи, ОРД ги нагласува владеењето на правото, еднаквоста на заедниците и правичната застапеност во институциите — принципи што се директно поврзани со ставот дека меѓуетничките проблеми не се решаваат со сила и дека не постојат територијални решенија за прашањата поврзани со правата!
Како во преамбулата, така и во нормативниот дел, Договорот јасно ги утврди правно-уставните инструменти врз кои се гради неговиот консензуален дух. Овие инструменти ја гарантираат заштитата, негувањето и континуираното унапредување на правата на граѓаните, а истовремено ги зајакнуваат социјалната кохезија и стратешката определба на државата кон европската перспектива.
Овие инструменти се темелат врз три основи:
- меѓународното право;
- заедничката волја за мирен соживот;
- елиминирањето на тенденциите што го враќаат етноцентризмот, дискриминацијата врз етничка основа (или кој било друг облик на дискриминација) и општествената фрагментација.
Крајната цел е унапредување на правата на сите заедници и изградба на праведно општество, со функционална и мултиетничка демократија — достојно да стане дел од европското семејство.
Уставните столбови на трансформацијата
Четири основни столба ја гарантираат оваа еманципаторска трансформација на нашето општество:
Употребата на мајчиниот јазик и афирмирањето на етничкиот, културниот и општествениот идентитет на сите заедници, во рамките на демократска и плуралистичка средина.
Двојното гласање (Бадентеровиот механизам) — ефикасен инструмент против етничкото мајоризирање, како заштита од ризикот принципот на „демократското мнозинство“ да биде злоупотребен за дискриминаторски цели.
Правичната и соодветна застапеност на етничките заедници во државните и јавните институции, со цел да се елиминира исклучувањето и да се зајакне уставната лојалност (во хабермасовска смисла) на сите заедници — преку механизми како Балансерот и Законот за правична застапеност.
Суштинската децентрализација, како модел на поделба на власта (power-sharing) и супсидијарност во решавањето на потребите на граѓаните.
Овие принципи беа вградени во нормативниот дел преку соодветните амандмани на Уставот на Северна Македонија. Во рамките на долг и тежок преговарачки процес меѓу парламентарните претставници на македонските и албанските политички партии, со присуство на меѓународни олеснувачи (САД, ЕУ, ОБСЕ), беше постигнат компромис.
Овој договор понуди решенија за легитимните барања поврзани со правата на Албанците и ја создаде основата за праведно и демократско општество. Надлежните органи започнаа со спроведување на Договорот, почнувајќи од уставните измени, па сè до усвојувањето на законите со кои се операционализираа договорените аспекти.
Монистичкото политичко наследство и наследството од транзицијата во првата деценија ја имаа ослабено меѓуетничката доверба. Високата поларизација го отежнуваше усвојувањето на реформите што подразбираа не само враќање на одземените права или воспоставување европски стандарди, туку и промена на самиот систем — од наметнат етноцентричен модел кон инклузивен демократски систем.
И покрај тешкотиите, преовлада свеста кај политичките субјекти за потребата да се направат првите чекори кон општествена трансформација. Најнапред беа усвоени законите поврзани со националниот идентитет, културата, образованието, правичната застапеност и употребата на јазикот, а потоа следуваа системските решенија, како децентрализацијата и територијалната поделба.
Една од најитните области за решавање беше образованието. Правото на образование на мајчин јазик беше крајно минимизирано: основни училишта во некои места беа затворени, средното образование беше стеснето, предучилишното образование беше речиси непостоечко, додека универзитетското образование се соочуваше со големи пречки, функционирајќи надвор од легалниот систем.
Состојбата со образованието на албански јазик беше јасен одраз на системските дискриминаторски политики што бараа решение без одлагање.
Во периодот што следуваше беше постигнато консолидирање на наставата на албански јазик и на јазиците на другите немнозински заедници. Беше проширена мрежата на гимназии и стручни училишта, беше забележан напредок во предучилишното образование и беше решено прашањето за универзитетското образование на албански јазик — долгогодишно барање што беше блокирано и во монистичкиот и во транзицискиот систем.
Врз основа на одредбите на ОРД и разбирањето за потребата од создавање покомпетентен човечки капитал, беше постигната легализацијата на Универзитетот во Тетово и делумното финансирање на Универзитетот на Југоисточна Европа. Во 2015 година беше усвоен и Законот за основање на Универзитетот „Мајка Тереза“ во Скопје — институција што служи како инкубатор на меѓусебното разбирање и социјалната кохезија, отворајќи го патот кон интеркултурализмот и научниот и технолошкиот развој.
Културата, исто така, го доби заслуженото внимание: Институтот за духовно и културно наследство на Албанците се разви во почитувана институција, додека Албанскиот театар, Турскиот театар, регионалните театри, како и Професионалниот ансамбл на албански народни ора и песни сведочат за подемот на културниот живот. Исто така, Агенцијата за примена на јазикот веќе стана значаен дел од јавниот живот во земјата.
Актуелните предизвици и ризиците од враќање назад
Во овие 25 години се реализирани многу од преземените обврски, но останаа и незавршени работи, доцнења, отпори, економски тешкотии и девијантни институционални и индивидуални однесувања.
Овие отпори, заедно со различните наративи за причините за конфликтот и спроведувањето на ОРД, го ослабнаа неговиот потенцијал како еманципаторска општествена придобивка. Целосното спроведување во неговиот вистински дух би ја зајакнало социјалната кохезија, би ја забрзало европската интеграција и би помогнало во создавањето систем на вредности што ќе го спречи масовното иселување на образованите млади луѓе.
Покрај тоа, денес, за жал, се забележуваат одредени иницијативи и институционални политики што се закануваат да го намалат квалитетот на демократијата и стабилноста на земјата, спротивно на принципите на ОРД и важечките уставни амандмани, како што се:
- Нецелосната примена на Законот за употреба на јазиците (кој е целосно усогласен со Амандманот V) и оспорувањето на уставноста на Законот.
- Укинувањето на Балансерот и обидот тој да се замени со закон без политички консензус.
- Релативизирањето на двојното гласање (Бадентер) на сите нивоа на претставување.
- Институционалните доцнења и селективното користење на мислењата на Венецијанската комисија — која, заедно со конвенциите на Советот на Европа, ги утврдува минималните стандарди на права што една земја членка на Советот на Европа треба да ги почитува, но не ја спречува државата, преку консензуални процедури, да им гарантира на своите граѓани понапредни права (како што и самата Венецијанска комисија го изразува во своето второ мислење, некаде во март).
- Економскиот пад и инфлацијата, кои ја отежнуваат социјалната состојба на семејствата.
- Несигурноста на меѓународната позиција, додека граѓаните не се секогаш доволно информирани за глобалните и регионалните ризици.
Северна Македонија направи храбри чекори, но времето бара поголема посветеност, компетентна администрација, поквалитетно образование и здравство, како и неселективна правда — а не „судски активизам“ во служба на политиката.
Охридскиот рамковен договор не го попречува напредокот; напротив, тој го зајакнува, ги унапредува човечките ресурси и ги афирмира универзалните вредности на правдата и еднаквоста.
Затоа, неговата 25-годишнина е момент за рефлексија.
Во денешни услови на глобална конкуренција, енергетски кризи и нови безбедносни предизвици, стабилноста на Западен Балкан добива првостепено значење. ОРД не треба да се гледа како документ од минатото, туку како составен дел од архитектурата на регионалната безбедност и стабилност.
Од механизам за мир до култура на демократија
Дваесет и пет години по неговото потпишување, главното прашање не е само колку се спроведени неговите одредби, туку и колку се променил нашиот начин на размислување за правото, еднаквоста и власта.
Законите и Уставот можат да се менуваат преку процедури, но политичката култура се менува бавно. Вистинскиот тест за ОРД лежи во виталноста на духот што го одржува функционален, а не само во неговото формално постоење.
Еден договор можеби никогаш нема формално да биде укинат, но може постепено да биде ослабен преку селективно толкување, доцнења и релативизирање на неговите механизми — нешто што води кон тивко демонтирање на политичкиот поредок.
Ако ОРД служи само за управување со кризи, тогаш тој останува документ од 2001 година. Но, ако изградил институции и граѓанска култура што ја коригира неправдата пред таа да прерасне во конфликт, тогаш тој преминал од инструмент на мирот во вистинска култура на демократијата.
Иднината на Северна Македонија, односно процесот на интеграција во ЕУ, не зависи од оспорувањето на Договорот, туку од нашата способност да го зачуваме, развиваме и оживотворуваме како нов начин на живеење на демократијата. Како доказ за политичката и демократската еманципација — стандард што го отвора патот и ја забрзува динамиката на нашата интеграција во ЕУ!