Најавата дека Ратко Младиќ ќе биде погребан со највисоки државни почести повторно го отвора прашањето за односот на Србија кон военото минато, судски утврдените злосторства и политиката на сеќавање.
Пишува: Ненад Чанак
Државата можеби најточно се гледа не според она што пишува во нејзиниот устав, ниту според она што нејзините претседатели го зборуваат пред странските амбасадори, туку според тоа пред чиј ковчег го спушта знамето, кому му ја строи почесната гарда и за кого наредува пушките да запукаат кон небото, бидејќи највисоките државни почести не се само протокол наменет за мртвото тело, туку вредносна пресуда што живите си ја изрекуваат самите на себе. Најавата на министерот за правда на Србија, Ненад Вујиќ, дека Ратко Младиќ ќе биде погребан со највисоки државни почести, затоа повеќе не зборува за Младиќ, чија биографија е завршена со правосилна пресуда за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства, туку за Србија, која уште еднаш се обидува меѓу себе и сопственото минато да постави знаме, уверена дека под него нема да се видат ниту крвта, ниту масовните гробници, ниту шеснаесетте години криење на човекот кој од другите бараше да умираат, а самиот немаше храброст ниту да се предаде. Тоа не е само погреб на еден осуденик, туку обред со кој режимот се обидува пресудата да ја претвори во неправда, злосторникот во симбол, а симболот во уште една талалачка потврда дека Србија е секогаш невина, дури и тогаш кога со државни почести го слави токму она од што наводно се оградува.
Ратко Младиќ не излезе од ајдучка песна, не слезе од фреска и не доби чин од некаков митски српски војвода, како што денес го претставува националистичката иконографија, туку го школуваше, хранеше, облекуваше и унапредуваше социјалистичка Југославија, чиј заколнат офицер беше од 1965 година. Тој беше производ на Југословенската народна армија, на нејзиниот школски систем, хиерархија и комунистичка идеологија, човек кој кариерата ја градеше во Скопје, Штип, Приштина и Книн, носејќи ја црвената ѕвезда и полагајќи заклетва на државата заснована врз братство и единство. До чин полковник го доведе ЈНА, во генерал-мајор го унапреди Претседателството на СФРЈ на 4 октомври 1991 година, во генерал-потполковник истиот, веќе осакатен федерален воен апарат на 24 април 1992 година, само неколку недели пред, на предлог на Радован Караџиќ, да биде поставен за командант на Главниот штаб на Војската на Република Српска. Во јуни 1994 година Караџиќ го унапреди во генерал-полковник, додека неговиот чин во системот на Војската на Југославија беше потврдуван преку институциите на СРЈ под претседателот Зоран Лилиќ. Неговите еполети, значи, претставуваат прецизна историја на неговата преобразба: првите му ги даде државата на која ѝ помогна да исчезне, следните политичкото раководство кое со војна создаваше етнички исчистена територија, а последните Белград, кој тврдеше дека со таа војна нема ништо.
Преминот од комунистички офицер во националистички генерал, меѓутоа, не беше никакво духовно преобраќање, туку само промена на речникот во рамките на истиот авторитарен образец: црвената ѕвезда беше симната од капата, но останаа култот на силата, непогрешливоста на командантот, презирот кон поединецот, тајноста на системот и потребата светот да се подели на послушни и непријатели. Наместо класата се појави народот, наместо контрареволуционерот — Муслиманот, Хрватот или „предавникот“, а некогашната одбрана на социјалистичката држава беше претворена во одбрана на етничка територија, при што човекот повторно се гледаше само како материјал што треба да се распореди, отстрани или уништи. Најстрашниот доказ дека Младиќ не бил несвесен за она што се подготвувало се наоѓа во неговите сопствени зборови, изговорени на 12 мај 1992 година пред Собранието на босанските Срби, кога, зборувајќи за замислата населението да се раздели така што на одредени простори ќе останат само Срби, рекол: „Луѓе, тоа би било геноцид.“ Значи, тој го познавал зборот, го разбирал неговото значење и ја предвидел природата на проектот, а потоа прифатил да стане негова воена рака. Незнаењето понекогаш може да ја ублажи моралната вина, заблудата може да го објасни погрешниот избор, но човек кој однапред го именува злосторството, а потоа му ги посветува својот авторитет, војската и знаењето, не може да се повикува ниту на едното ниту на другото.
Пресудата за Ратко Младиќ не почива врз политички впечаток, една телевизиска слика или непријателска интерпретација, туку врз 530 судски дена, 592 сведоци и речиси десет илјади изведени докази. Судскиот совет утврди дека Младиќ наредил одвојување на бошњачките мажи од жените, децата и старците во Поточари, дека бил присутен додека неговите војници ја извршувале таа наредба, дека на заробениците во Нова Касаба и Сандиќи им зборувал дека ќе бидат нахранети, сместени и разменети, иако веќе бил дел од планот за нивно уништување. На состанокот во командниот центар во Братунац на 13 јули 1995 година, на кој присуствувал со офицери на ВРС и МВР, на единиците на МВР им била доверена задача која во службен документ била опишана како убивање на околу осум илјади муслимански мажи блокирани кај Коњевиќ Поле. Само два дена претходно Младиќ во Сребреница зборувал дека дошло време да им се „одмаздиме на Турците“, како пред него да не стоеле луѓе родени во дваесеттиот век, туку одамна мртви противници од востаничката митологија, додека на состаноците во хотелот „Фонтана“ на бошњачките претставници им порачувал дека нивниот народ може „да живее или да исчезне“, односно „да преживее или да исчезне“. Првостепениот совет заклучи дека единствениот разумен заклучок од неговите наредби, постапки и изјави е дека имал посебна намера да изврши геноцид, а Жалбениот совет го потврди тој наод, заедно со доживотната казна.
Во Сребреница, меѓутоа, не се убиваа само луѓето, туку и вистината за нивното убивање, бидејќи организираното злосторство никогаш не завршува со последниот куршум, туку продолжува со камерата, соопштението, забраната за пристап и преместувањето на коските. Пресудата опишува како Младиќ пред камерите им делел храна и вода на луѓето чие протерување веќе го организирал, како одредени војници давале чоколада и цигари само додека камерата била вклучена, а потоа им ги земале назад, и како наредил снимките да им бидат продадени на странски агенции. Наредил и забрана за влез на новинари во подрачјето на Сребреница и Жепа, како и забрана за давање податоци за заробениците, бегалците и „евакуираните“ цивили, додека телата подоцна биле вадени од примарните гробници и преместувани во секундарни за да се отстранат трагите. Камерата така стана дел од вооружувањето, чоколадата сценографија, а зборот „евакуација“ јазична јама во која требаше да се погреба фактот дека жените и децата беа протерани, додека мажите беа одведени на стратиштата. Младиќ не командуваше само со убивањето, туку и со сликата што требаше да остане по убивањето, а тоа е можеби најцелосниот облик на злосторничка свест: не само да знаеш што правиш, туку истовремено да ја градиш лагата со која ќе бараш потомците поради тоа да ти оддаваат почит.
Сребреница не беше ненадејно излегување од неговата војничка биографија, туку нејзин завршен и најстрашен израз. Судот утврди дека Младиќ имал водечка улога во четири заеднички злосторнички потфати: трајното отстранување на Бошњаците и Хрватите од териториите за кои босанските Срби тврделе дека полагаат право, тероризирањето на населението во Сараево со снајперски и артилериски оган, геноцидот во Сребреница и земањето припадници на Обединетите нации како заложници. За Сараево беше утврдено дека лично го насочувал огнот, ги избирал целите така што ќе се избегнат „српските“ делови од градот, наредувал производство и употреба на модифицирани авио-бомби и прекин на комуналните системи за населението да биде принудено да излегува на улиците изложени на снајперски оган. Тоа не беше неконтролирана суровост на неколку војници, ниту несреќна последица на легитимни борби, туку кампања чија утврдена цел беше ширење страв меѓу цивилите, со ограничување на хуманитарната помош, ширење антимуслиманска пропаганда и казнување на целиот град затоа што не прифаќаше да биде поделен според замислите на националистичките картографи.
А потоа доаѓаат документите што државната лага дека Србија не учествувала во војната во Босна ја претвораат во речиси гротескна конструкција, бидејќи војната не се водеше само со знамиња, туку и со платни списоци, кадровски евиденции, цистерни гориво, сандаци муниција и состаноци на генералштабови. Со пресудата на Младиќ беше утврдено дека военото учество на СРЈ во Босна не престанало со формалното повлекување на ЈНА во мај 1992 година, туку дека Генералштабот на Војската на Југославија го основал тајниот 30. кадровски центар, преку кој офицерите што служеле во ВРС добивале плати, пензиски стаж и други права како припадници на ВЈ. Утврдено е и дека од мај 1992 до април 1995 година речиси деведесет проценти од муницијата што ја користела ВРС пристигнала од ЈНА и Војската на Југославија, дека Младиќ непосредно договарал помош со Живота Паниќ и Момчило Перишиќ и дека дел од материјалот набавен од Србија бил користен за напади врз цивили во Сараево. Војната, според тоа, можела да ја премине Дрина во конвој со муниција, на воен платен список и во указ за унапредување, само во официјалното соопштение не смеела да постои.
Кога на 24 јули 1995 година првпат беше обвинет, Младиќ не го направи она што би го направил човек кој верува во својата невиност и во војничката чест на која постојано се повикува, туку речиси шеснаесет години се криеше од судот, живееше под заштита на мрежа од помагачи и делови од воениот и безбедносниот апарат, за на 26 мај 2011 година да биде пронајден во куќата на роднина во Лазарево. Човекот кој на заробените мажи им ветувал размена додека ги одведувале кон местата за погубување, за себе го бараше сето она што ним не им го даде: време, сигурност, лекови, семејство и право да ја дочека староста. Во тоа е суштината на неговата кукавичка патетика, бидејќи кукавичлукот не е само страв од куршум, туку и одбивање да се застане пред последиците од сопствените наредби. Шеснаесетте години криење не беа бегство на еден човек од меѓународен суд, туку долгогодишна соработка на државата со неговото бегство, па Младиќ не беше игла што Србија не можеше да ја најде во пласт сено, туку човек кого пластот државни тајни, пензии, врски и соучеснички молк не сакаше да го покаже.
Пресудата на Меѓународниот суд на правдата од 2007 година правно е посложена од паролите со кои српските власти ја користат. Судот не утврди дека геноцидот во Сребреница го извршила Србија преку своите државни органи, ниту дека делата на ВРС според тогаш применетите критериуми можеле да ѝ бидат припишани на Србија, но утврди дека Србија ја прекршила обврската да го спречи геноцидот, дека не ја исполнила обврската за казнување и соработка со Хашкиот трибунал, особено затоа што не го испорачала Ратко Младиќ, како и дека не ги спровела претходните привремени мерки на Судот. Тоа не е пресуда за чиста невиност, туку пресуда за држава која имала политичко, воено и финансиско влијание, знаела за опасноста и не го направила она што била должна да го направи. Политичката расцепеност на Србија, значи, не се наоѓа во самата пресуда, туку во начинот на кој Белград ја чита: делот во кој не е утврдена непосредна државна одговорност се повторува како ослободителна молитва, додека делот за неспречувањето на геноцидот, неказнувањето на одговорните и криењето на Младиќ се брише како никогаш да не бил напишан.
Секако дека Србите не се геноциден народ, како што тоа не е ниту еден народ, бидејќи кривичната одговорност им припаѓа на луѓето, командантите, политичките раководства и институциите, а не на новороденото дете, јазикот, верата или нацијата. Токму затоа кампањата на режимот од 2024 година под слоганот „Ние не сме геноциден народ“ беше толку лицемерна: Резолуцијата на Обединетите нации за Сребреница не ги прогласи Србите за геноциден народ, туку изречно ја нагласи индивидуалната одговорност и го отфрли нејзиното припишување на цела етничка или верска заедница. Режимот измисли колективно обвинение за потоа да се претстави како колективен бранител, распна знамиња преку билборди и згради и ги засолни пресудите со телото на целиот народ. Сега истиот режим најавува највисоки државни почести токму за човекот чија индивидуална одговорност за геноцид е правосилно утврдена, па самиот го прави поистоветувањето против кое наводно се бореше: осуденикот го става под националното знаме, а потоа секоја осуда на неговите дела ја прогласува за напад врз знамето и народот. Младиќ некогаш ги користеше припадниците на ОН како живи штитови пред воздушните напади; денес режимот се обидува сите граѓани на Србија и сите Срби да ги постави како морален штит околу неговиот ковчег.
Во најавата за државните почести се наоѓа и прашањето на кое власта не може да одговори без да урне една од сопствените лаги: чиј генерал беше Ратко Младиќ? Ако бил исклучиво генерал на Војската на Република Српска, значи вооружени сили на друг политички ентитет во друга држава, зошто Република Србија му приредува највисоки државни почести и врз основа на чиј протокол? Ако, пак, бил и генерал на системот на Војската на Југославија, човек чии чинови биле верификувани во Белград, чии офицери биле плаќани преку Генералштабот на ВЈ и чија војска била снабдувана од Србија, што останува од тврдењето дека Србија немала ништо со војната во Босна? Погребот не е правен доказ за државна одговорност и не може да го промени она што го пресуди Меѓународниот суд на правдата, но може да биде политичко признание многу поискрено од сите официјални соопштенија, бидејќи државите често најцелосно се разоткриваат токму тогаш кога молчат, ја стројат гардата и стојат мирно.
Тука започнува моралната бездна на Србија, која не е составена само од воените лаги, туку од општата корупција на значењето. Корупцијата не е само плик предаден под маса, наместен тендер или јавни пари преточени во приватна вила; нејзиниот најдлабок облик настанува кога ќе бидат поткупени самите зборови, па кукавичлукот почнува да се нарекува јунаштво, криењето жртва, поразот победа, злосторството одбрана, а државниот срам национална гордост. Белградската чаршија — тој затворен круг на дворот, таблоидите, тајкуните, пензионираните генерали, академските салони, проповедалниците и партиските послушници — институционално уништи речиси сè што во Србија беше чесно, граѓанско, антифашистичко и европско, претворајќи го минатото во складиште на митови, сегашноста во пазар на послушност, а иднината во долг што ќе го плаќаат генерации кои сè уште не се ни родени. Таа го присвои партизанското наследство на таткото на Младиќ за со него да го украси националистичкиот пат на неговиот син, ги присвои српските жртви за со нив да ги поништи туѓите, ја присвои Европа како извор на пари, но ја отфрли нејзината идеја за одговорност, закон и човечко достоинство. Така, од Србија на Доситеј, Димитрије Туцовиќ, антифашистите и сите луѓе кои имале храброст на својот народ да му ја кажат непријатната вистина, направи држава во која најисплатливиот облик на патриотизам е лажењето „во име на народот“.
Ниту еден народ не станува геноциден поради злосторствата на своите поединци, но државата може да стане морално осакатена кога тие поединци ќе ги претвори во примери, нивните пресуди во национални навреди, а нивните погреби во државни свечености. Вината на предците не се наследува, но се наследува обврската нивното злосторство да не се повтори, исто како што не се наследува туѓата чест ако нема сила таа да се потврди со сопствените постапки. Ратко Младиќ е осуден и неговата пресуда е конечна; пресудата за Србија сè уште не е, бидејќи секоја генерација повторно ја изрекува со изборот меѓу вистината и утешната лага, меѓу сочувството со жртвата и восхитот кон нејзиниот џелат, меѓу иднината што памети и минатото што непрестајно бара нови жртви. На мртов човек државните почести повеќе ништо не можат да му дадат, но на живите можат да им ја одземат мерката за доброто и злото. Затоа државата на крајот не се мери според тоа кого умеела да погреба, туку пред кого решила да застане мирно; а кога стои мирно пред злосторството, таа не му оддава почит на мртов човек — таа ја погребува сопствената иднина.
*Авторот е новинар, поранешен пратеник и политички аналитичар од Србија, кој пишува за политиката, општеството и демократските процеси во регионот.
Текстот е напишан специјално за Инбокс7.