Гласини за наводно присуство на ешерихија коли во водата за пиење во Скопје предизвикаа вознемиреност и полициска реакција, отворајќи пошироко прашање за тоа зошто дел од граѓаните им веруваат на непроверени пораки повеќе отколку на институциите задолжени за јавното здравје.
Тврдењата почнаа масовно да се шират преку социјалните мрежи и приватни пораки на 12 август, со повици граѓаните да не пијат вода од градскиот водовод поради наводно присуство на бактеријата ешерихија коли.
Надлежните институции ги отфрлија информациите и соопштија дека анализите покажуваат оти скопската вода е безбедна за пиење.
Министерството за внатрешни работи почна да повикува на разговор лица кои објавувале или споделувале информации за наводно загадување на водата.
Но случајот во Скопје доаѓа непосредно по сериозната криза со водоснабдувањето во Гостивар, каде што здравствените и локалните институции беа изложени на критики поради начинот и брзината со кои ја информираа јавноста за загадувањето на водата.
Според досега објавените информации за Гостивар, во период од околу 22 дена во водоводниот систем биле вклучени пумпи преку кои се внесувала вода од површински канал. Илјадници граѓани побараа медицинска помош поради гастроинтестинални симптоми, додека надлежните институции подоцна воведоа забрани и ограничувања за користење на водата.
Од здравствен проблем до проблем со довербата
Двата случаи се суштински различни. Во Гостивар беше регистриран реален проблем со квалитетот на водата, додека за тврдењата за ешерихија коли во Скопје засега нема јавно презентирани докази што ги потврдуваат.
Но нивното временско преклопување создаде плодна почва за ширење страв.
По гостиварската криза, дел од јавноста очигледно е подготвен да поверува дека сличен проблем може да постои и во Скопје дури и пред да добие лабораториска или институционална потврда.
Тоа го претвора случајот во тест не само за способноста на институциите да обезбедат безбедна вода, туку и за нивниот кредибилитет.
Кога довербата е висока, официјалната лабораториска анализа може брзо да запре гласина. Кога довербата е нарушена, демантот сам по себе не е доволен.
„Специјална војна“ или последица од институционалната недоверба?
Дел од медиумите го отворија прашањето дали ширењето на информациите за скопската вода може да биде дел од организирана дезинформациска или политичка операција.
Засега, сепак, нема јавно објавени докази врз основа на кои може да се заклучи дека станува збор за координирана „специјална војна“.
За такво тврдење би требало да се утврдат потеклото на информацијата, начинот на нејзино ширење, евентуалната координација меѓу профилите и мотивот на оние што ја пласирале.
Фактот дека неточна или непроверена информација станала вирална не е сам по себе доказ дека зад неа стои организирана операција.
Полициските разговори со лицата кои ги ширеле тврдењата може да помогнат да се утврди од каде потекнала информацијата. Но тие истовремено отвораат прашање за границата меѓу намерното ширење дезинформации што може да предизвикаат паника и граѓани кои споделуваат непроверени информации затоа што веруваат дека предупредуваат други луѓе.
Транспарентноста како најсилен демант
За институциите, најсилниот одговор на дезинформациите не е само демантот, туку брзото објавување проверливи податоци – лабораториски резултати, места и време на земање примероци, методологија и редовно ажурирање на информациите.
Гостивар покажа колку брзо здравствен проблем може да стане политичка и институционална криза кога јавноста смета дека информациите доцнат или не се доволно достапни.
Скопје сега го покажува обратниот ризик: кога еднаш ќе се наруши довербата, вистински проблем во еден град може да создаде услови непроверена информација да предизвика паника во друг.