По месеци закани дека Соединетите Американски Држави би можеле да го преземат Гренланд, дури и со сила, Доналд Трамп постигна договор со Данска и Гренланд кој треба значително да ги прошири американските безбедносни и воени права на стратешкиот арктички остров.
Но една работа не се менува: Гренланд не станува американски.
Трамп договорот го претстави како американска победа и рече дека Вашингтон добива „трајна контрола“ врз безбедноста на Гренланд.
Копенхаген и Нук користат поинаков речник.
Тие велат дека договорот го признава суверенитетот и територијалниот интегритет на Кралството Данска и правото на Гренланѓаните на самоопределување.
НАТО го поздрави договорот како чекор што треба да ја зајакне безбедноста и стабилноста во Арктикот.
Што всушност добива Америка?
Тука се наоѓа најважниот дел од договорот.
Според американски функционер запознаен со неговата содржина, САД треба да добијат траен пристап, права за стационирање сили и прелетување над Гренланд.
Вашингтон, според американската страна, ќе може да гради дополнителни воени објекти.
Договорот треба да спречи земји што не се членки на НАТО да воспоставуваат воени бази на островот и да ограничи чувствителни инвестиции од држави што САД ги сметаат за противници.
Американските власти конкретно ги посочуваат Русија и Кина.
Трамп вели дека САД ќе можат да го направат она што е потребно за одбрана на Гренланд и американската национална безбедност.
Според него, сето тоа нема да има директна цена за Соединетите Американски Држави.
Но Данска вели: Суверенитетот останува
Токму тука се разликуваат политичките толкувања на договорот.
Данската премиерка Мете Фредериксен рече дека аранжманот ја зајакнува заедничката безбедност во Арктикот и Северниот Атлантик, но истовремено го признава суверенитетот и територијалниот интегритет на Кралството Данска.
Гренландскиот премиер Јенс-Фредерик Нилсен исто така го поздрави договорот, нагласувајќи дека ги признава интересите на Гренланд и неговото место во меѓународната соработка.
И Данска и Гренланд велат дека правото на Гренланѓаните сами да одлучуваат за својата иднина останува недопрено.
Со други зборови, Трамп добива значително поширок безбедносен аранжман, но не и сопственост над островот.
Од закана со сила до договор
Тоа претставува голем пресврт во спорот што со месеци ги потресуваше односите меѓу сојузниците во НАТО.
Трамп повеќепати тврдеше дека Гренланд е неопходен за американската национална безбедност.
Тој зборуваше за купување или преземање на островот и не ја исклучуваше употребата на сила.
Таквата реторика предизвика остри реакции во Данска, Гренланд и меѓу европските сојузници.
На Гренланд имаше и протести против американските амбиции.
Сега, наместо промена на границите, решението треба да дојде преку проширено американско воено присуство.
Зошто Гренланд е толку важен?
Одговорот е на картата.
Гренланд се наоѓа меѓу Северна Америка и Арктикот, на позиција од огромно значење за рано откривање ракетни напади и следење на воени активности во северниот дел на Атлантикот и Арктикот.
САД веќе ја користат вселенската база Питуфик во северозападниот дел на островот.
Таа е важна за ракетно предупредување, противракетна одбрана и надзор на вселената.
Трамп го поврзува Гренланд и со својот проект „Златна купола“ – планиран американски систем за одбрана од ракетни напади.
Америка веќе имаше големи права
Токму затоа останува важно прашањето: колку нови права навистина добива Вашингтон?
САД и Данска имаат договор за одбрана на Гренланд уште од 1951 година.
Тој веќе овозможува значително американско воено присуство на островот.
Во Питуфик денес се постојано распоредени американски воени лица.
Затоа целосното значење на новиот договор ќе може да се процени дури откако ќе биде објавен неговиот текст.
Засега не е јасно колку дополнителни американски војници би можеле да бидат распоредени, колку нови бази или објекти би можеле да бидат изградени и каква процедура ќе важи за нив.
Договор што може да го надживее и сегашниот статус на Гренланд
Една од најинтересните одредби, според американски функционер, е трајноста на договорот.
Аранжманот би продолжил да важи дури и доколку Гренланд еден ден стане независна држава.
Тоа е значајно бидејќи Гренланд има широка автономија во рамките на Кралството Данска, а прашањето за можна независност е дел од неговата домашна политичка дебата.
Доколку американското толкување на договорот биде потврдено во конечниот текст, Вашингтон би обезбедил долгорочна стратешка позиција на островот без оглед на неговиот иден уставен статус.
Вратата се затвора за Русија и Кина
Друг важен дел од договорот е ограничувањето на присуството на американските геополитички конкуренти.
Според американската страна, држави надвор од НАТО нема да можат да воспоставуваат воени бази на Гренланд.
Предвидени се и ограничувања за инвестиции во чувствителни сектори доколку се процени дека тие можат да ја загрозат американската безбедност.
Вашингтон конкретно ги наведува Русија и Кина.
Така спорот што започна со прашањето „кому му припаѓа Гренланд?“ завршува, барем засега, со друго прашање: „кој ќе има стратешки пристап до него?“
А што е со минералите?
Гренланд располага со големи, во голема мера неискористени резерви на ретки минерали потребни за производство на електроника, електрични автомобили и напредни технологии.
Трамп претходно често ги споменуваше природните ресурси кога објаснуваше зошто островот е важен за САД.
Но во досега објавените информации за новиот договор нема јасна одредба со која Вашингтон добива контрола врз минералните ресурси.
Нема ниту потврда дека Гренланд или Данска му отстапиле на Вашингтон формални права врз природните богатства.
Тоа е уште една причина да се почека објавувањето на целосниот договор пред да се извлечат пошироки заклучоци.
НАТО здивна
Договорот има значење и надвор од самиот Гренланд.
Трамповите закани дека би можел со сила да преземе територија на Данска создадоа еден од најнеобичните внатрешни спорови во историјата на НАТО.
САД и Данска се сојузници во Алијансата.
Сега НАТО го поздравува договорот како механизам што може да ги зајакне безбедноста, стабилноста и соработката во стратешки важниот арктички регион.
Трамп прогласува победа, Данска ја чува црвената линија
Политички, договорот им овозможува на двете страни да прогласат успех.
Трамп може да каже дека обезбедил трајни американски безбедносни права, можност за поголемо воено присуство и бариера против Русија и Кина.
Данска и Гренланд можат да кажат дека ја сочувале својата главна црвена линија – нема американска анексија и нема откажување од суверенитетот.
Но договорот сè уште не е завршена работа.
Треба да биде потпишан следната недела во периодот на Генералното собрание на Обединетите нации, а потоа да ги помине потребните парламентарни процедури во Данска и Гренланд.
До објавувањето на неговиот целосен текст ќе остане и најважната дилема.
Кога Трамп зборува за американска „трајна контрола“, а Данска и Гренланд за зачуван суверенитет – колку далеку, во правна и практична смисла, навистина се протега новата американска моќ на најголемиот остров во светот?