Соединетите Држави сакаат стабилен и просперитетен Западен Балкан, но очекуваат лидерите во регионот да преземат поголема одговорност за решавање на сопствените политички спорови, покажува подготвеното сведочење на висок претставник на Стејт департментот пред американскиот Конгрес.
Даниел Џ. Лотон, заменик-помошник државен секретар во Бирото за европски и евроазиски прашања, треба да сведочи пред Поткомитетот за Европа на Комитетот за надворешни работи на Претставничкиот дом на сослушување посветено на американската политика и регионалните безбедносни предизвици на Западен Балкан.
Неговото подготвено сведочење покажува промена во акцентот на американската политика: помалку директно управување со постконфликтните политички процеси и поголем фокус врз безбедноста, енергетската диверзификација, инфраструктурата и американските економски интереси.
„Ги повикуваме локалните лидери да најдат локални решенија за локалните проблеми“, се наведува во подготвеното обраќање на Лотон.
Пораката не значи американско повлекување. Вашингтон најавува соработка со лидерите ориентирани кон иднината, но покажува помал интерес за политичари кои, според американската оценка, ја поткопуваат стабилноста или ги оживуваат конфликтите од минатото.
БиХ: крај на ерата на надворешно градење на државата
Најизразената концептуална промена се однесува на Босна и Херцеговина.
Лотон се повикува на порака на заменик-државниот секретар Кристофер Ландау дека, три децении по Дејтонскиот договор, завршила ерата во која државните институции се градат преку решенија наметнати однадвор.
САД остануваат посветени на суверенитетот и територијалниот интегритет на БиХ и на Дејтонската рамка, но очекуваат домашните политички лидери да преземат поголема одговорност за функционирањето на државата.
Истовремено, енергетиката станува дел од безбедносната стратегија.
Вашингтон го поддржува Јужното гасно поврзување со Хрватска, кое треба да ги диверзифицира изворите на гас за БиХ и да отвори простор за американски компании.
Но пристапот кон БиХ предизвикува и критики во Конгресот. Демократскиот конгресмен Вилијам Китинг го критикува укинувањето на американските санкции кон Милорад Додик, оценувајќи дека Вашингтон со тоа изгубил дел од политичкиот притисок врз долгогодишниот лидер на босанските Срби.
Косово: поддршка за независноста, но и предупредување
Вашингтон останува цврсто зад независноста и територијалниот интегритет на Косово, но сведочењето содржи и критички пораки кон Приштина.
Лотон ги посочува повторените избори, продолженото функционирање со влада во технички мандат и доцнењето во воспоставувањето функционални институции како проблеми за американско-косовската соработка.
Посебно чувствителна е оценката за положбата на косовските Срби.
Американскиот функционер изразува загриженост поради, како што наведува, прекумерната правна контрола и полициските активности кои ја засегаат српската заедница.
„Сите граѓани на Косово треба да уживаат еднакви права и заштита пред законот доколку сакаме да се одржи стабилноста“, се наведува во сведочењето.
Тоа сигнализира дека американската поддршка за косовската државност ќе биде придружена со поголем притисок врз Приштина во однос на српската заедница.
Србија како „клучна земја“
Тонот кон Белград е забележително поинаков.
Лотон ја опишува Србија како „клучна земја за регионалната рамнотежа“ и вели дека ангажманот со Белград е важен за заштита на американските интереси.
Првиот американско-српски Стратешки дијалог, одржан во јули, опфатил енергетика, одбрана, безбедност и економска соработка.
Вашингтон, според сведочењето, сака да стане партнерот што Србија ќе го претпочита во спротивставувањето на штетното странско влијание.
Таквата формулација веројатно ќе биде внимателно анализирана во Приштина и Сараево, каде што приближувањето меѓу Вашингтон и Белград традиционално се следи низ призмата на нерешените регионални спорови.
САД сепак остануваат на ставот дека нормализацијата меѓу Србија и Косово е неопходна. Лотон оценува дека дијалогот посредуван од ЕУ е во застој поради недостиг на политичка волја од двете страни и ги повикува Белград и Приштина да избегнуваат провокации и да ги спроведат преземените обврски.
Северна Македонија добива нова стратешка вредност
За Северна Македонија тонот е изразено позитивен.
Лотон ги опишува Северна Македонија и Црна Гора како блиски НАТО-сојузници и безбедносни партнери, а Скопје како земја што напредува кон исполнување на обврските за трошоците за одбраната и ја продлабочува воената соработка со САД.
Но американскиот интерес кон земјата сè повеќе се проширува надвор од одбраната.
Географската положба на Северна Македонија ја става на енергетски и транспортен правец што ја поврзува Грција со Србија и со Централна Европа.
Според Лотон, Северна Македонија треба да има улога во приемот и транспортот на течен природен гас што од Грција ќе се движи северно кон Србија.
Тоа би можело да ѝ даде на земјата поголема стратешка тежина од онаа што произлегува само од големината на нејзината економија – како НАТО-сојузник, енергетска транзитна точка и транспортна врска меѓу Егејот и внатрешноста на Балканот.
Од политика кон коридори
Слична логика се гледа и во американскиот пристап кон Црна Гора и Албанија.
Кај Подгорица се нагласува соработката околу Јадранско-јонскиот коридор, додека Албанија се третира како близок безбедносен партнер со кој Вашингтон сака истовремено да се бори против транснационалниот организиран криминал и да отвора нови можности за американските компании.
Заедно, овие проекти покажуваат дека Вашингтон сè повеќе го гледа Западен Балкан како поврзан стратешки простор, а не само како шест одделни постконфликтни политички проблеми.
Гасоводите ја намалуваат енергетската зависност и создаваат пазари за американски ЛНГ. Патните коридори ја олеснуваат трговијата, но и воената мобилност на НАТО. Одбранбената соработка ја зацврстува Алијансата и билатералните врски со Вашингтон.
Помалку „чувар на Балканот“, повеќе партнер со интереси
Новата поставеност не значи американско напуштање на регионот, туку промена на условите под кои Вашингтон сака да биде присутен.
Во трите децении по војните во БиХ и Косово, американската политика беше силно поврзана со мировни договори, градење институции, демократизација и директни дипломатски интервенции.
Сега поголем дел од товарот треба да го преземат самите балкански влади.
Но паралелно стануваат поексплицитни и американските интереси – енергетика, инфраструктура, одбрана, трговија и ограничување на влијанието на конкурентските сили.
Таквиот пристап носи и ризик. Критичарите во Вашингтон предупредуваат дека пребрзото намалување на меѓународниот политички притисок може да ги зајакне националистичките лидери и да ги ослаби институциите создадени по војните.
Администрацијата, според подготвеното сведочење, тргнува од поинаква претпоставка: три децении по Дејтон, постојаното меѓународно управување не може да биде замена за домашна политичка одговорност.
Пораката на Лотон затоа може да се сведе на една реченица: САД остануваат на Западен Балкан, но правилата на нивниот ангажман се менуваат.
Вашингтон сака помалку враќање кон конфликтите од 1990-тите, повеќе локална одговорност и регионални решенија кои истовремено ќе ги зајакнуваат американските безбедносни, енергетски и економски интереси.