Осум од десет новинарки во Македонија се соочиле со онлајн вознемирување поради својата работа
Навреди, говор на омраза, сексистички коментари, закани и организирани напади се дел од дигиталниот притисок со кој се соочуваат новинарките во Северна Македонија, а податоците покажуваат дека проблемот е широко распространет и често останува непријавен.
Истражување на Платформата за истражувачко новинарство и анализи (ПИНА), спроведено во 2022 година со поддршка на Мисијата на ОБСЕ во Скопје, покажало дека 81,6 проценти од 103 анкетирани новинарки искусиле некаква форма на онлајн вознемирување поради својата работа.
Речиси половина од нив, или 43,7 проценти, не го пријавиле случајот никаде.
Најчеста форма на напад бил говорот на омраза, со кој се соочиле 69 проценти од испитаничките. Сексистички навреди пријавиле 51,7 проценти, а шовинистички напади 43,7 проценти.
Во 24,1 процент од случаите нападите вклучувале закани со физичко насилство, додека 19,5 проценти од новинарките пријавиле закани по живот.
Напад врз новинарката, а не врз нејзината работа
Истражувањето покажува дека нападите најчесто се поврзани со професионалната работа и со теми што засегаат политички или други центри на моќ.
Кај 56,6 проценти од испитаничките вознемирувањето следело по објавување содржини насочени кон различни центри на моќ, додека 43,4 проценти рекле дека нападите биле поврзани со критички текстови за власта. Во 36,1 процент од случаите нападите следеле по содржини критички кон одредена политичка партија.
Речиси една третина од новинарките, или 29,7 проценти, изјавиле дека нивни фотографии биле споделувани на социјалните мрежи со цел дискредитација.
Со онлајн демнење се соочиле 22 проценти, а 18,7 проценти биле изложени на организирани кампањи.
Бојана Јовановска, авторка на анализата на ПИНА, оценува дека ваквите напади имаат поширока цел од директното заплашување на новинарката – тие можат да влијаат и врз луѓето кои ги споделуваат нејзините ставови или ја поддржуваат нејзината работа.
Една од новинарките опфатени во истражувањето изјавила дека притисокот бил толку силен што ја натерал да го исклучи својот профил на Фејсбук.
ЗНМ предупредува на родовата димензија
На проблемот во 2026 година повторно предупреди и Здружението на новинари на Македонија (ЗНМ).
Преку регионалната мрежа SafeJournalists, ЗНМ во април посочи на зголемување на нападите врз новинарки, на изразена родова димензија на заканите и вознемирувањето и на слабости во институционалната заштита.
Според ЗНМ, родово базираните закани, неказнивоста и недоволната институционална реакција остануваат сериозни проблеми.
Во базата на случаи на повреда на правата на новинарите се регистрирани и онлајн напади врз новинарки, вклучително агресивни, вознемирувачки и дискриминаторски пораки.
Во годишниот извештај на ЗНМ за состојбата со слободата и безбедноста на новинарите, објавен во јули 2026 година, онлајн нападите и неказнивоста повторно се наведени како ризици за медиумските работници.
Од закани до самоцензура
ОБСЕ и ПИНА го третираат онлајн вознемирувањето врз новинарките како форма на родово базирано насилство што може да има последици врз безбедноста, психолошката состојба и професионалната слобода.
Еден од најсериозните ефекти е самоцензурата.
Новинарките можат да почнат да избегнуваат чувствителни теми, да се повлекуваат од социјалните мрежи или да се воздржуваат од јавно изнесување ставови поради страв од нов напад.
Токму затоа бројката од 81,6 проценти не укажува само на масовноста на онлајн вознемирувањето, туку и на ризикот дигиталниот простор да стане дополнителен механизам за притисок врз слободното новинарство.
Кога заканите, сексистичките напади и говорот на омраза стануваат вообичаен дел од професионалната средина, последиците не ги чувствуваат само новинарките, туку и јавноста, која може да остане без критички гласови и без информации од јавен интерес.
Овој текст е подготвен во рамките на проектот „Зајакнување на етичката употреба на генеративни алатки за вештачка интелигенција и медиумското покривање на вештачката интелигенција преку образованието по новинарство во Северна Македонија“, финансиран од Меѓународната програма за развој на комуникациите (IPDC) на УНЕСКО. Изразените ставови и мислења се исклучиво на авторот/авторите и не мора да ги одразуваат ставовите на УНЕСКО како донатор. При изработка на овој текст се користени помошни ВИ-системи.