БЕЛГРАД/САРАЕВО, 7 септември (BalkanView) – Погребот на поранешниот командант на Војската на Република Српска, Ратко Младиќ, во Белград прерасна во нов дипломатски и политички тест за Србија, откако на церемонијата присуствуваа високи српски функционери, претставници на Република Српска и руски дипломати, додека Сараево ги намали дипломатските односи, а Брисел предупреди против величењето на осудени воени злосторници.
Илјадници луѓе се собраа во Белград на погребот на Младиќ, кој почина на 27 август во Хаг на 84-годишна возраст додека издржуваше доживотна затворска казна.
Младиќ беше осуден за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства извршени за време на војната во Босна и Херцеговина од 1992 до 1995 година, вклучително и за убиството на повеќе од 8.000 бошњачки мажи и момчиња во Сребреница во јули 1995 година.
Припадници на српската војска го носеа ковчегот покриен со српско знаме, беше испукан почесен плотун, а на церемонијата присуствуваа министри од српската влада, високи функционери од Република Српска, рускиот амбасадор и Данило Вучиќ, синот на српскиот претседател Александар Вучиќ.
Вучиќ не присуствуваше на погребот.
Меѓу присутните беа министерот за одбрана Братислав Гашиќ, министерот за правда Ненад Вујиќ, министерот за култура Никола Селаковиќ и министерот за јавни инвестиции Дарко Глишиќ.
Од Република Српска присуствуваа Милорад Додик и Жељка Цвијановиќ, додека верската церемонија ја водеше српскиот патријарх Порфириј.
Иако претходно имаше најави дека Младиќ нема да добие официјални државни или воени почести, присуството на активни министри и припадници на вооружените сили ја замагли границата меѓу приватен погреб и државна комеморација.
Српската влада претходно испрати и државен авион во Холандија за да го пренесе телото на Младиќ во Белград.
Сараево ги намалува дипломатските односи
Босанскиот министер за надворешни работи Елмедин Конаковиќ најави повлекување на поголем дел од персоналот на Амбасадата на Босна и Херцеговина во Белград, оставајќи ги само амбасадорот и конзулот.
Тој рече дека односите со Србија ќе бидат сведени на минимум во рамките на неговите овластувања.
Одлуката покажува дека, повеќе од три децении по крајот на војната, Младиќ останува една од најдлабоките линии на поделба меѓу Сараево и Белград.
За семејствата на жртвите, величењето на Младиќ не е прашање на различно толкување на историјата, туку славење на човек чија одговорност за геноцид и други злосторства е утврдена со меѓународни судски пресуди.
За дел од српската јавност и националистичките кругови, пак, Младиќ и натаму се претставува како воен командант кој ги бранел српските интереси.
Нов проблем за европскиот пат на Србија
Погребот отвори и нов фронт меѓу Белград и Брисел во период кога Србија веќе со години стагнира во процесот на пристапување кон Европската Унија.
ЕУ постојано нагласува дека негирањето на геноцид, историскиот ревизионизам и величењето на осудени воени злосторници се неспоиви со европските вредности.
Еврокомесарката за проширување Марта Кос ја одложи планираната посета на Србија по контроверзиите поврзани со начинот на кој српските власти се однесуваа кон смртта и погребот на Младиќ.
Со тоа повторно се отвора прашањето колку Србија може да напредува кон членство во ЕУ додека актуелни државни функционери учествуваат на комеморации на човек осуден за геноцид.
Србија е кандидат за членство од 2012 година, а преговорите ги започна во 2014 година. Процесот е забавен поради проблеми со владеењето на правото, демократијата, усогласувањето со надворешната политика на ЕУ и односите со Косово.
Погребот на Младиќ повторно ги стави историското помирување и односот кон војните од 1990-тите високо на агендата.
Вашингтон испрати порака од Сребреница
И САД предупредија дека односот кон Младиќ ќе биде тест за политичката ориентација на Србија и Република Српска.
Американски законодавци пред погребот ги повикаа властите во Белград и Бања Лука да се дистанцираат од церемонии кои го величаат Младиќ.
Во исто време, двајца американски конгресмени отпатуваа во Сребреница за да им оддадат почит на жртвите на геноцидот од 1995 година.
Контрастот беше силен: додека илјадници луѓе во Белград се простуваа од Младиќ, американски претставници им оддаваа почит на неговите жртви.
Русија и геополитичката дилема на Србија
Присуството на рускиот амбасадор Александар Боцан-Харченко му даде и поширока геополитичка димензија на настанот.
Русија традиционално ја поддржува Србија за Косово, Босна и други регионални прашања, додека Белград официјално тврди дека членството во ЕУ останува негова стратегиска цел.
Погребот уште еднаш го покажа тешкото балансирање на Србија меѓу европската интеграција и традиционалните политички врски со Москва.
За Брисел и Вашингтон, прифаќањето на пресудите на меѓународните судови и отфрлањето на величењето на воените злосторници се дел од европската иднина на Западен Балкан.
Москва нема ист политички интерес Србија да се усогласи со таквиот западен поглед кон наследството од војните.
Сребреница останува најдлабоката поделба
Меѓународните судови повеќепати утврдија дека масовните убиства во Сребреница претставуваат геноцид.
Српските власти признаваат дека во Сребреница било извршено тешко злосторство, но со години се противат на неговото квалификување како геноцид.
Спорот повторно стана меѓународно прашање во 2024 година, кога Генералното собрание на Обединетите нации го прогласи 11 јули за Меѓународен ден на сеќавање и одбележување на геноцидот во Сребреница.
Белград тогаш тврдеше дека резолуцијата може да создаде впечаток дека целиот српски народ е прогласен за геноциден, што нејзините предлагачи го отфрлија, нагласувајќи дека кривичната одговорност е индивидуална.
Истата поделба повторно излезе на површина по смртта на Младиќ.
Последици и за Косово и регионот
Контроверзијата не остана ограничена на односите Србија-Босна.
Хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ и албанскиот премиер Еди Рама остро реагираа на погребот на Младиќ со државни почести.
Во Косово, каде наследството од војната 1998-1999 година останува во центарот на односите со Србија, погребот беше следен како уште еден показател за начинот на кој Белград се однесува кон осудените воени команданти.
Во 2025 година, поранешниот југословенски генерал Небојша Павковиќ, осуден за злосторства против човештвото и воени злосторства во Косово, беше погребан во Србија со воени почести.
За косовските власти, ваквите церемонии го потврдуваат аргументот дека Србија сè уште не се соочила целосно со наследството од војните.
Тоа дополнително може да го оптовари веќе блокираниот дијалог меѓу Белград и Приштина под покровителство на ЕУ.
Три децении подоцна, војната за сеќавањето продолжува
Погребот на Младиќ на крајот стана многу повеќе од церемонија за еден поранешен генерал.
Тој покажа колку различните толкувања на војните од 1990-тите и натаму ги обликуваат политиката, дипломатијата и европската перспектива на Западен Балкан.
Србија истовремено се обидува да ги задржи блиските односи со Русија, својата позиција за Косово и врските со Република Српска, додека официјално продолжува да се стреми кон членство во Европската Унија.
Погребот покажа колку потешко станува тие цели да се одржуваат паралелно.
Три децении по Сребреница и Дејтонскиот мировен договор, Западен Балкан повеќе не е во војна.
Но Белград, Сараево, Брисел, Вашингтон и Москва покажаа дека политичката битка околу значењето на тие војни сè уште не е завршена.