Хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ ја искористи долгогодишната блокада на македонските евроинтеграции како пример за штетните последици од билатералните спорови, додека неговата земја се соочува со критики дека поставува дополнителни услови за членството на Црна Гора во Европската Унија.
Говорејќи пред состанокот на Европскиот совет во Брисел, Пленковиќ потсети дека Македонија на почетокот на векот била институционално понапредна од Хрватска во приближувањето кон Унијата, но дека поради блокадите од Грција и Бугарија сè уште не ја започнала следната фаза од пристапните преговори.
„Го имате примерот на Северна Македонија, која, кога го имавме самитот во Загреб во 2000 година, беше пред Хрватска во институционалниот аспект. Тие сè уште не ги започнале преговорите. Постојат две држави кои, да речеме, од 2005 до 2026 година ѝ одзедоа 21 година на Северна Македонија во институционалното приближување кон Европската Унија“, изјави Пленковиќ.
Изјавата доаѓа во момент кога Македонија, иако формално ја отвори пристапната фаза во 2022 година, сè уште не ги започнала преговорите по тематски кластери поради неисполнетиот услов за уставни измени.
Македонија како предупредување за Црна Гора
Пленковиќ нагласи дека Хрватска не сака да го повтори пристапот што, според него, ја оставил Македонија надвор од Европската Унија повеќе од две децении.
„Хрватска не го прифати тој пристап. И покрај тешкото наследство, ние пристапивме кон Црна Гора многу конструктивно“, рече хрватскиот премиер.
Тој посочи дека Загреб од почетокот на црногорските пристапни преговори во 2012 година ја поддржувал Подгорица, вклучително и преку споделување на преводите на европското законодавство и обезбедување стручна помош.
Сепак, Хрватска сега бара решавање на осум спорни прашања, претежно поврзани со наследството од војните во поранешна Југославија.
Според Пленковиќ, тие барања не претставуваат обид за блокада, туку дел од обврските што Црна Гора треба да ги исполни како идна членка на Европската Унија.
Осум прашања што можат да го забават членството
Во документ доставен до европските партнери, Хрватска ги навела прашањата што очекува да бидат решени пред завршувањето на преговорите со Црна Гора.
Меѓу нив се обесштетувањето на поранешните затвореници од логорот Морињ, трајното зачувување на спомен-плочата на местото на поранешниот логор, процесирањето на воените злосторства и утврдувањето на судбината на 14 исчезнати лица од војната во деведесеттите години.
Загреб бара и решавање на имотните спорови на хрватските државјани во Црна Гора, враќање на школскиот брод „Јадран“ и утврдување на копнената и поморската граница меѓу двете земји.
Барањата се поврзани со поглавјето 23, кое се однесува на правосудството и основните права, и поглавјето 31, кое ја опфаќа надворешната, безбедносната и одбранбената политика.
Пленковиќ рече дека прашањата им се познати на црногорските власти со години и дека е време да бидат решени.
„Сакаме Црна Гора да напредува, но сакаме и овие прашања да бидат решени. Сега е време да ги решиме“, изјави тој.
Германија бара да се избегне нова блокада
Хрватските услови предизвикаа дипломатски активности меѓу земјите членки на Европската Унија.
Според „Еуроњуз“, Германија врши притисок врз Загреб и Подгорица да најдат решение за билатералните спорови пред тие да го загрозат планираното членство на Црна Гора до 2028 година.
Берлин понудил и посредување, иако таков процес сè уште не започнал.
Франција и Луксембург исто така се вклучиле во дипломатските разговори, настојувајќи билатералните прашања да не го запрат процесот на проширување.
Високата претставничка на Европската Унија за надворешна политика, Каја Калас, предупреди дека пристапниот процес не треба да биде заложник на билатерални спорови.
Пленковиќ, пак, ги отфрли информациите дека германскиот канцелар Фридрих Мерц лично вршел притисок врз него, нагласувајќи дека имаат добри односи и дека темата не била отворена во нивните разговори.
Црна Гора затвори 21 поглавје, Македонија чека
Црна Гора моментално е најнапредниот кандидат за членство во Европската Унија.
На 12 октомври Подгорица привремено затвори уште три преговарачки поглавја, со што вкупниот број достигна 21 од 33 поглавја.
Црногорската Влада има амбиција да ги заврши преговорите и да стане 28. членка на Европската Унија до 2028 година.
Македонија, од друга страна, го доби кандидатскиот статус во 2005 година, но нејзиниот пристапен процес беше блокиран најнапред поради спорот за името со Грција, а потоа поради барањата на Бугарија.
Спорот со Грција беше надминат со Преспанскиот договор во 2018 година, но новите услови поврзани со билатералните односи со Софија го продолжија застојот.
Затоа изјавата на Пленковиќ има посебно значење за Македонија, каде што прашањето дали билатералните спорови треба да бидат дел од пристапните преговори останува во центарот на политичката дебата.
Европската интеграција меѓу реформите и билатералните спорови
Разликите меѓу позициите на Хрватска и дел од другите земји членки повторно го отвораат прашањето за принципот на проширување врз основа на заслуги.
Додека Европската комисија и повеќе земји членки се залагаат напредокот на кандидатите да зависи првенствено од реформите, поединечните држави продолжуваат да имаат можност да поставуваат дополнителни барања во рамките на процесот што се темели на едногласност.
Хрватска инсистира дека нејзините барања се поврзани со правдата за жртвите на војната и добрососедските односи. Германија и други европски партнери, пак, настојуваат да спречат билатералните спорови да го загрозат рокот за новото проширување.
Пленковиќ по првиот ден од самитот изјави дека на хрватска иницијатива бил изменет текстот на заклучоците за да се испрати јасна порака до Подгорица дека мора да ги продолжи разговорите со Загреб.
За Македонија, неговата оценка дека две држави ѝ одзеле 21 година претставува потсетување дека исполнувањето на формалните критериуми не секогаш е доволно за напредок во пристапниот процес.
За Црна Гора, пак, претстои дипломатски тест: дали ќе успее да ги реши отворените прашања со Хрватска без ново одложување на својата европска интеграција.