Европската интеграција повторно прерасна во главна линија на политички судир во Северна Македонија, откако власта порача дека нема да прифати уставни измени без гаранции дека нема да следуваат нови условувања, а опозицијата предупреди дека земјата ризикува да остане во последната група на Западен Балкан додека Албанија и Црна Гора забрзано напредуваат кон ЕУ.
Министерот за одбрана Владо Мисајловски изјави дека членството во Европската Унија останува стратешка цел, но дека уставните измени не треба да се прифатат „по секоја цена“ без јасни гаранции дека со нив ќе завршат билатералните условувања.
Лидерот на СДСМ Венко Филипче, од друга страна, го обвини премиерот Христијан Мицкоски дека со сегашната политика го запира европскиот пат на земјата во момент кога дел од другите кандидати напредуваат.
Размената доаѓа непосредно пред посетата на претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен и во период кога Брисел подготвува појасни патокази за најнапредните кандидати – Албанија, Црна Гора, Украина и Молдавија.
Северна Македонија не е меѓу нив.
Мисајловски: Зошто постојано ние треба нешто да менуваме?
Мисајловски во интервју за Канал 5 рече дека Северна Македонија е целосно интегрирана во НАТО и ги исполнува обврските како рамноправна членка, но дека истата позиција ја нема на европскиот пат.
„Ако ние сме таму, во тоа семејство, во таа Унија, НАТО, разговараме за воена помош, за трошење средства, одвојуваме исти проценти од буџетот, зошто не сме еднакви во друго семејство кое е навидум скоро слично“, рече Мисајловски.
Тој ги наведе промената на уставното име, знамето и други претходни компромиси како аргумент зошто граѓаните, според него, имаат право да бараат гаранции пред нова промена на Уставот.
„Зошто сè ние нешто треба да смениме?“, праша Мисајловски.
Според него, клучното прашање е дали внесувањето на Бугарите во Уставот навистина ќе биде последниот билатерален услов или подоцна ќе се отворат дополнителни прашања.
Тоа е суштината на позицијата што Владата ја застапува откако дојде на власт: не формално отфрлање на членството во ЕУ, туку барање дополнителни гаранции пред спроведувањето на уставните измени.
Брисел останува на постојната рамка
Позицијата на ЕУ, сепак, засега не е променета.
Европската комисија во последниот пакет за проширување побара Северна Македонија да ги усвои потребните уставни измени за вклучување на граѓаните кои се дел од други народи, меѓу кои и Бугарите, согласно заклучоците на Советот од јули 2022 година.
Комисијата наведува дека исполнувањето на условите од преговарачката рамка е потребно за отворање на првиот кластер од пристапните преговори.
Со тоа се создава суштинскиот судир меѓу Скопје и Брисел.
Владата бара политички гаранции дека нема да има нови билатерални услови.
ЕУ, пак, продолжува да ја третира постојната преговарачка рамка како основа врз која треба да продолжи процесот.
Филипче: Другите одат напред, ние остануваме
Филипче во интервју за Сител ја нападна политиката на Владата, оценувајќи дека Северна Македонија ризикува да остане изолирана додека другите кандидати напредуваат.
„Што ќе правиме сега, еве, Црна Гора и Албанија стануваат земји членки на ЕУ? Молдавија и Украина? Останавме ние со Косово и Србија и Босна. Таму ли ни е местото?“, рече Филипче.
Тој ја обвини Владата дека две години не понудила подобра преговарачка позиција и дека земјата губи време додека европското проширување повторно добива геополитички моментум.
Филипче отиде и чекор понатаму, тврдејќи дека четири земји добиваат јасен патоказ дека до 2030 година ќе станат членки на Унијата.
Тоа тврдење оди подалеку од она што во моментов официјално го гарантира ЕУ.
Европската комисија навистина подготвува патокази за најнапредните кандидати, но тие треба да содржат реформи, услови и индикативни временски рамки. Самото постоење на патоказ не претставува гаранција за членство до одредена година. Процесот останува заснован врз индивидуалните резултати на кандидатите, исполнувањето на критериумите и согласноста на членките на ЕУ.
Албанија веќе е далеку напред
Но пошироката поента на опозицијата – дека Северна Македонија губи чекор во однос на дел од кандидатите – има основа во актуелната состојба на преговорите.
Албанија во јули привремено ги затвори своите први три преговарачки поглавја – наука и истражување, образование и култура и надворешни односи. Претходно ги отвори сите шест преговарачки кластери.
Црна Гора е уште понапред, а земјите членки веќе се согласија да започне подготовката на нејзиниот договор за пристапување. Европскиот парламент во септември ги издвои Црна Гора и Албанија поради нивниот напредок и нивните амбиции да ги завршат преговорите во 2026, односно 2027 година.
Европската комисија во своите најнови стратешки документи посебно го нотира напредокот на Црна Гора и Албанија, додека Северна Македонија ја става во групата земји со кои продолжува работата на европскиот пат.
Тоа не значи дека членството на Албанија или Црна Гора е автоматско, но покажува дека нивните пристапни процеси се во понапредна фаза.
Од европска дебата до лични навреди
Политичкиот судир дополнително ескалираше по настапот на Филипче.
Во полемиката тој употреби навредлив израз за премиерот Мицкоски, што предизвика реакции од ВМРО-ДПМНЕ.
Координаторот на пратеничката група на партијата Никола Мицевски го обвини лидерот на СДСМ за недоличен речник и побара политичката дебата да не се води со лични навреди.
Пратеникот Антонио Милошоски исто така го критикуваше речникот на Филипче.
Но претставниците на ВМРО-ДПМНЕ отидоа подалеку од критика на вокабуларот, тврдејќи дека однесувањето на Филипче покажува дека е под притисок или дека можеби презел политички обврски во однос на Бугарија.
За таквите тврдења во изнесените изјави не се понудени докази и тие остануваат дел од партиската политичка полемика.
Две различни проценки за истиот ризик
Зад острите зборови стојат две суштински различни проценки за тоа што претставува поголем ризик за Северна Македонија.
За власта, ризикот е земјата да ги усвои уставните измени без гаранции, а потоа да се соочи со нови билатерални барања.
За опозицијата, поголем ризик е чекањето – Албанија и Црна Гора да продолжат напред, додека Северна Македонија останува без отворен прв кластер.
Официјалната позиција на Европската комисија засега не нуди потврда за гаранциите што ги бара Владата. Но истовремено, Брисел не ја прогласува Северна Македонија за земја без европска перспектива.
Напротив, Комисијата продолжува да ја поддржува постепената интеграција на земјата и во јули соопшти дека Северна Македонија веќе добила 142,1 милиони евра од Инструментот за реформи и раст по спроведувањето на дел од реформите.
Посетата на Фон дер Лајен како следен тест
Токму затоа претстојната посета на Фон дер Лајен добива поголемо политичко значење.
Прашањето веќе не е само дали Северна Македонија сака членство во ЕУ. И власта и опозицијата формално велат дека членството е стратешка цел.
Разликата е во проценката како земјата треба да стигне до таму.
Владата вели: прво гаранции, потоа уставни измени.
Опозицијата предупредува: секое дополнително чекање ја зголемува разликата со земјите што веќе ги отвораат и затвораат поглавјата.
Брисел, пак, засега останува на третата позиција: проширувањето е стратешки приоритет и процесот треба да се забрза, но секој кандидат мора да ги исполни условите од сопствената преговарачка рамка.
Така, по години спорови околу тоа дали Северна Македонија ќе влезе во ЕУ, политичкиот судир сега се сведува на поинакво прашање: колку долго земјата може да чека за подобри услови без тоа чекање само по себе да стане најголемата цена.