Полска се соочува со нова институционална криза откако група судии го суспендираше претседателот на Уставниот суд, Богдан Швјенчковски, и неговиот заменик Бартломеј Сохањски, предизвикувајќи протести, полициска интервенција и директно вклучување на претседателот на државата, Карол Навроцки.
Како што објави британски „Гардијан“, во петокот вечерта пред зградата на судот во Варшава беа распоредени специјални полициски единици, додека стотици демонстранти, меѓу кои и опозициски пратеници, се собраа во знак на поддршка на суспендираното судско раководство.
Полицијата соопшти дека привела три лица откако дел од демонстрантите ја пробиле оградата на судот, а други фрлале предмети кон полициските службеници.
Кризата е продолжение на повеќегодишниот судир меѓу центристичката влада на премиерот Доналд Туск и конзервативната опозиција Право и правда (ПиС) околу легитимноста на највисоката институција за уставно судство во земјата.
Претседателот ја прекина посетата на Африка
Полскиот претседател Карол Навроцки, кој има поддршка од ПиС, го прекина патувањето кон Сенегал и се врати во Варшава за лично да интервенира во спорот.
Непосредно пред еден часот по полноќ во саботата, Навроцки пристигна пред зградата на Уставниот суд и се обиде да влезе низ полицискиот кордон.
На видеоснимка објавена на интернет се гледа како претседателот се турка со обезбедувањето и со други присутни додека се обидува да влезе во објектот.
Тој ги оспори овластувањата на судиите што ја донеле одлуката за суспензија, тврдејќи дека тие немаат легитимитет да постапуваат како судии на Уставниот суд.
Во изјава прочитана во негово име во раните утрински часови, Навроцки ја оцени интервенцијата како нарушување на уставниот поредок.
„Уставен орган беше преземен со сила“, порача претседателот, барајќи безбедносните сили да ја напуштат зградата.
Според „Гардијан“, Навроцки останал во просториите на судот и во четири часот наутро.
Две спротивставени толкувања на законитоста
Спорот избувнал откако група судии избрани од сегашното парламентарно мнозинство одлучиле да ги суспендираат претседателот на судот, Богдан Швјенчковски, и неговиот заменик.
Швјенчковски е поранешен функционер во власта предводена од Право и правда.
По суспензијата, судијката Ана Корвин-Пјотровска изјавила дека го презела раководењето со судот, повикувајќи се на своето најдолго искуство во правосудството.
Таа е меѓу петтемина судии избрани од сегашниот парламент на кои претседателот Навроцки одбил да им ја овозможи постапката на стапување на должност.
Ова дополнително го усложни прашањето кој има право да раководи со судот и да носи одлуки во негово име.
Правните експерти се поделени околу законитоста на суспензијата.
Марчин Матчак, познат правен експерт и критичар на поранешната власт на ПиС, оцени дека за суспендирањето на Швјенчковски не постои правна основа.
Неговата оценка покажува дека несогласувањата околу последната интервенција не се ограничени само на политичката опозиција.
Туск: Враќањето на владеењето на правото е наша должност
Премиерот Доналд Туск ја бранеше политиката на својата влада за реформирање на правосудството, тврдејќи дека целта е да се надминат последиците од претходните политички интервенции во судските институции.
„Враќањето на владеењето на правото е наша должност“, изјави Туск.
Според него, процесот е тежок и бара решителни мерки по годините во кои, како што оцени, биле нарушувани правните правила под власта на ПиС.
Полскиот министер за надворешни работи Радослав Шикорски изјави дека Уставниот суд бил политизиран за време на претходната влада.
Тој оцени дека сегашните активности имаат цел да им овозможат на легитимно избраните судии повторно да го направат судот функционален.
Министерот за правда Валдемар Журек, пак, побара на суспендираниот претседател на судот и на неговиот заменик да им биде одземен имунитетот за да може да се води постапка против нив поради наводно попречување на работата на институцијата.
Судски спор што трае од 2015 година
Корените на кризата датираат од 2015 година, кога промената на власта во Полска беше проследена со спорни именувања на судии во Уставниот суд.
За време на осумгодишното владеење на Право и правда, судот се најде во центарот на судирите меѓу Варшава и институциите на Европската Унија околу независноста на судството и приматот на европското право.
Уставниот суд во повеќе наврати носеше одлуки со кои им даваше предност на одредени национални правни правила во однос на правото на ЕУ, предизвикувајќи критики од Брисел.
По враќањето на власт во 2023 година, Доналд Туск најави дека ќе ги преиспита спорните правосудни реформи и ќе ги обнови односите со европските институции.
Меѓутоа, неговите иницијативи наидоа на отпор од претседателите блиски до опозицијата, кои користеа право на вето и други уставни овластувања за да блокираат дел од реформите.
Дополнителен судир настана годинава, кога Навроцки одби да ги прифати петтемина судии избрани од актуелното парламентарно мнозинство.
Венецијанската комисија, советодавното тело на Советот на Европа за уставни прашања, претходно во октомври оцени дека одбивањето на претседателот не треба да ги спречи судиите да ги преземат своите функции.
Опозицијата зборува за државен удар
Лидерот на Право и правда, Јарослав Качињски, ја осуди суспензијата, оценувајќи ја како напад врз Уставниот суд.
Опозициски претставници ги обвинија владините институции за обид за преземање на судот, употребувајќи го терминот „државен удар“.
Критики упатија и неколку европски десничарски политичари, меѓу кои Најџел Фараж, поранешната британска премиерка Лиз Трас и холандскиот политичар Герт Вилдерс.
Американскиот амбасадор во Полска, Том Роуз, ги оцени случувањата како сериозни и предупреди на ризик од понатамошна ескалација.
Тој нагласи дека двете страни нудат спротивставени верзии за случувањата и за причините што довеле до кризата.
„Последното нешто што ѝ треба на Полска е конфронтација што ќе прерасне во нешто многу полошо“, предупреди Роуз.
Новата конфронтација дополнително ги заострува политичките поделби во Полска пред парламентарните избори што треба да се одржат во 2027 година.
Клучното прашање останува како ќе се разреши спорот за легитимноста на Уставниот суд, во услови кога владата, претседателот и дел од судиите меѓусебно си ги оспоруваат овластувањата.