Србија влегува во период на политичка транзиција по изборната победа на студентското движење на 25 октомври, но промената на власта не гарантира и промена на политичкиот систем што беше воспоставен за време на владеењето на Александар Вучиќ, оценуваат шестмина аналитичари во за Балканвју.
Според прелиминарните резултати, Студентската листа освои 52,65 отсто од гласовите, наспроти 39,22 отсто за коалицијата предводена од Вучиќ. Се очекува студентското движење да добие околу 140 места во парламентот со 250 пратеници.
Душан Јањиќ, Сафета Бишевац, Миливоје Михајловиќ, Борис Варга, Шкелзен Малиќи и Ненад Чанак се согласуваат дека изборниот резултат претставува значаен политички пресврт, но имаат различни очекувања за брзината и обемот на промените.
Додека дел од нив очекуваат зајакнување на демократските институции и приближување кон Европската Унија, други предупредуваат дека националистичките позиции за Косово, зависноста од руската енергија и влијанието на старите политички структури може да го ограничат реформскиот процес.
Чанак: Граѓаните гласаа за „мачка во вреќа“
Поранешниот српски политичар Ненад Чанак смета дека изборниот резултат пред сè го одразува незадоволството на граѓаните од долгогодишното владеење на Вучиќ.
Сепак, тој предупредува дека политичкиот идентитет и идната програма на студентското движење остануваат недоволно дефинирани.
„Овој изборен резултат покажа дека огромното мнозинство луѓе во Србија се целосно изморени од клерофашизмот што ја зафати земјата и дека се подготвени да гласаат дури и за ‘мачка во вреќа’, само Вучиќ и Дачиќ да заминат од политичката сцена“, изјави Чанак за Балканвју.
„Тие изгубија, а сега ќе ја видиме мачката“, додаде тој.
Чанак го употребува изразот „клерофашизам“ како сопствена политичка оценка за претходниот систем на владеење.
Според него, вистинскиот карактер на новата власт ќе стане јасен дури по формирањето на владата.
„Дури кога ќе се отвори вреќата, кога ќе се формира владата, ќе видиме каква боја е мачката, колку мачиња има и, најважно, дали воопшто е мачка или нешто сосема друго“, рече Чанак.
Јањиќ: Промените започнаа, но институциите треба да се обноват
Политичкиот аналитичар Душан Јањиќ оценува дека промените во Србија веќе се забележуваат во општествениот живот.
Според него, граѓаните почнуваат да се ослободуваат од притисокот и стравот што, како што тврди, биле создадени од пропагандниот апарат, полициските мерки и заканите кон противниците на поранешната власт.
„Веќе денес општествениот живот и однесувањето на луѓето во Србија се поинакви отколку пред изборите на 25 октомври“, изјави Јањиќ.
Тој смета дека новата влада треба да започне со процена на државните финансии, обезбедување монетарна стабилност, проверка на државните договори и реформи во безбедносните институции.
Посебно внимание, според Јањиќ, треба да се посвети на Безбедносно-информативната агенција и Советот за национална безбедност.
„Зборуваме за економија и институции што влегле во процес на самоуништување“, предупреди тој.
Сафета Бишевац, уредничка и колумнистка во српскиот весник „Данас“, исто така очекува подобрување на демократските стандарди, но предупредува дека обновувањето на институциите ќе биде долготрајно.
„Не очекувам големи проекти или чуда. Едноставно сакам поуредена и поцивилизирана земја, чија влада ги почитува сопствените граѓани“, изјави Бишевац.
Старите структури би можеле да го задржат влијанието
Политикологот и новинар Борис Варга ја споредува победата на Студентската листа со политичкиот пресврт од октомври 2000 година, кога беше соборен Слободан Милошевиќ.
Сепак, Варга предупредува дека изборниот пораз на една партија не значи автоматски распад на политичкиот систем што го изградила.
Според него, Српската напредна партија продолжува да има влијание во администрацијата, безбедносните служби, јавните претпријатија и дел од медиумите.
Тој смета дека новата власт мора да даде приоритет на реформирањето на разузнавачките служби, јавните радиодифузери, судството и обвинителството.
Слични резерви има и косовскиот филозоф и аналитичар Шкелзен Малиќи, кој предупредува дека различните идеолошки групи во студентското движење би можеле да влезат во меѓусебен судир по формирањето на владата.
„Сè уште не се знае кој ќе биде премиер и кои ќе бидат министри, така што не можам да дадам јасни предвидувања“, напиша Малиќи во ексклузивен авторски текст за Балканвју.
Европската Унија останува стратешко прашање, Русија предизвик
Миливоје Михајловиќ, српски новинар и политички аналитичар, очекува новата влада да ја зајакне европската ориентација на Србија.
„Србија не може да се ориентира кон Кина, Русија или Соединетите Американски Држави како своја примарна стратешка насока. Пред сè, ќе се сврти кон Европа, каде што природно припаѓа“, изјави Михајловиќ.
Според него, Србија веќе има усвоено значителен дел од европските правни стандарди, но главниот проблем останува нивното спроведување.
Јањиќ очекува повеќенасочна надворешна политика, во која Европа ќе има предност, а ќе следуваат односите со САД, Русија, Кина и другите меѓународни партнери.
Бишевац е повнимателна во процените.
Таа смета дека економските и енергетските врски со Москва ќе го ограничат просторот за брзи промени.
„Србија нема да воведе санкции против Русија бидејќи едноставно сме зависни од рускиот гас“, рече Бишевац.
Варга, исто така, предупредува дека дел од претставниците на студентското движење веќе изразиле ставови против воведување санкции кон Москва.
Косово останува најголемиот политички тест
Прашањето за Косово е една од најголемите неизвесности за идната српска влада.
Бишевац не очекува промена на уставната позиција на Белград, според која Косово е дел од Србија.
„Студентската листа се придржува до Уставот на Србија, кој го смета Косово за дел од Србија, и речиси сигурно нема да има промена во тој поглед“, изјави таа.
Сепак, Бишевац очекува новата власт да избегнува политики што би поттикнале насилство или нестабилност.
Михајловиќ смета дека може да дојде до подобрување на положбата на косовските Срби и до поголема транспарентност во распределбата на финансиската помош од Белград.
„Косовските Срби беа жртви на политиките на Вучиќ. Тие беа цената што се плаќаше за опстанокот на неговата влада“, изјави Михајловиќ.
Јањиќ, пак, не очекува дијалогот меѓу Белград и Приштина веднаш да стане приоритет на новата влада.
Според него, најпрво ќе биде потребно да се преиспитаат обврските преземени од претходните српски власти.
Малиќи предупредува дека ветувањето на Студентската листа дека нема да ја менува уставната позиција за Косово може да дојде во судир со обврските од договорите за нормализација постигнати во Брисел и Охрид.
Тој смета дека прашањето за Заедницата на општини со српско мнозинство дополнително ќе го отежне процесот.
Што ќе се промени во односите со Македонија?
Можните промени во српската регионална политика се особено значајни за Северна Македонија.
Михајловиќ очекува Белград да ја напушти конфронтирачката реторика кон соседите и да се насочи кон посилна институционална соработка.
„Што се однесува до регионот, верувам дека ерата на кавги со соседните земји заврши“, изјави тој.
Тој смета дека Македонија и Србија треба да ја зајакнат соработката во борбата против прекуграничниот организиран криминал и незаконските финансиски текови.
Бишевац очекува континуитет во традиционално добрите односи меѓу двете земји.
Јањиќ смета дека регионалната соработка треба помалку да зависи од личните односи меѓу политичките лидери, а повеќе од институциите, економските врски и непосредните контакти меѓу граѓаните.
Малиќи е повоздржан во процените за Македонија. Тој очекува Србија да ги подобри односите со Хрватска, Црна Гора и Босна и Херцеговина, но предвидува повнимателен пристап кон Скопје.
Исто така, го поставува прашањето дали односите меѓу Белград и Тирана ќе останат толку блиски како за време на соработката меѓу Вучиќ и албанскиот премиер Еди Рама во рамките на иницијативата „Отворен Балкан“.
Изборната победа е почеток, а не крај на транзицијата
Шестмината соговорници на Балканвју се согласуваат дека победата на Студентската листа означува почеток на нов политички период, но не и автоматско воспоставување функционални демократски институции.
Новата влада ќе треба да донесува одлуки за судството, безбедносните служби, државните претпријатија, јавните финансии и надворешната политика, во услови кога дел од претходните политички структури и понатаму имаат влијание.
Особено чувствителни ќе бидат односите со Косово, санкциите кон Русија и исполнувањето на обврските кон Европската Унија.
За Северна Македонија, промената во Белград отвора можност за посилна институционална и економска соработка, но конкретната насока ќе зависи од политиките на новата српска влада.
Додека Јањиќ очекува темелни институционални реформи, Бишевац предупредува на ограничувањата во надворешната политика. Михајловиќ гледа можност за европско приближување, а Варга и Малиќи укажуваат на ризиците од институционален отпор и внатрешни поделби.
Чанак, пак, го сумира главното прашање: граѓаните знаат кого го отстраниле од власта, но сè уште не знаат каква политичка алтернатива избрале.
По 14 години доминација на Вучиќ, Србија доби можност за политичка промена. Дали таа ќе доведе до суштинска трансформација на институциите и поинакви односи со соседите ќе зависи од одлуките на новата власт.