Северна Македонија не постигнала напредок во областа на слободата на изразување, додека правните притисоци врз новинарите, финансиската нестабилност на редакциите и ризиците од политичко влијание остануваат сериозни предизвици, оценува Европската комисија во Извештајот за 2026 година.
Во главните наоди, Брисел констатира дека земјата се наоѓа меѓу одредено и умерено ниво на подготвеност во областа на слободата на изразување, без напредок во извештајниот период.
Во деталното поглавје, пак, се забележува ограничен напредок во усогласувањето на законската рамка со европските стандарди, но институционалните слабости и финансиските проблеми продолжуваат да влијаат врз медиумската независност.
Извештајот опфаќа случувања од септември 2025 до септември 2026 година.
Тужбите против новинарите нагло се зголемиле
Еден од највпечатливите податоци е зголемувањето на бројот на тужби за навреда и клевета во кои се вклучени новинари.
Во 2025 година биле регистрирани 40 такви тужби, наспроти 15 во 2024 година.
Тоа претставува зголемување за повеќе од два и пол пати.
Европската комисија го оценува овој тренд како загрижувачки за заштитата на новинарската слобода.
Во истиот период, Здружението на новинарите регистрирало пет случаи на повреда на новинарските права, меѓу кои подметнување пожар насочено кон имот на новинар, организирано онлајн-вознемирување на новинарки и насилно влегување во редакција.
Според Брисел, постојните механизми за правна заштита не се доволни за справување со сите форми на закани, особено кога нападите доаѓаат преку интернет или од анонимни сторители.
Комисијата предупредува дека сè уште недостига посебна законска рамка за заштита од таканаречените SLAPP-тужби, односно судски постапки што се користат за обесхрабрување или замолчување на новинари и други учесници во јавната дебата.
Самото постоење на тужба не значи дека станува збор за SLAPP-постапка, но растот на бројот на тужбите укажува на потребата од дополнителна анализа на нивната природа и исход.
Државното рекламирање останува ризик за уредувачката независност
Европската комисија предупредува и на можноста државните средства за рекламирање да се користат на начин што создава политичка зависност кај приватните медиуми.
Повторното воведување кампањи финансирани од државата во приватните медиуми, според извештајот, претставува ризик од политичко влијание врз уредувачката политика.
Посебен проблем е транспарентноста на платеното политичко рекламирање во дигиталните медиуми и на социјалните мрежи.
Комисијата констатира дека останува нерешено прашањето за заобиколување на регистарот на онлајн-медиуми при распределбата на средства за политичко рекламирање.
Тоа, според Брисел, создава простор за злоупотреби и нетранспарентно финансирање на медиумите во изборни периоди.
Земјата сè уште нема воспоставено системски механизми за поддршка на медиумскиот плурализам и новинарството од јавен интерес.
Половина од новинарите со плати под просекот
Финансиската состојба на медиумскиот сектор останува еден од неговите најголеми структурни проблеми.
Европската комисија ја опишува медиумската индустрија како силно фрагментирана, со ограничени приходи од рекламирање и недоволни можности за инвестирање во квалитетни новинарски содржини.
Особено тешка е положбата на локалните, регионалните, непрофитните и медиумите што работат за потребите на локалните заедници.
Околу половина од новинарите и најголемиот дел од другите медиумски работници заработуваат помалку од просечната плата во државата.
Неплатената прекувремена работа е широко распространета.
Во 2025 година не бил склучен општ колективен договор за приватните медиуми.
Европската комисија предупредува дека несигурноста на работните места придонесува новинарите да избегнуваат пријавување притисоци од страв дека би можеле да ја изгубат работата.
Тоа создава дополнителна ранливост на редакциите пред политички и деловни интереси.
МРТ и медиумскиот регулатор со непредвидливо финансирање
Извештајот посебно ги издвојува финансиските проблеми на Македонската радио-телевизија и Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги.
Во текот на 2025 и 2026 година средствата предвидени за радиодифузниот сектор привремено биле намалувани под законски утврденото ниво.
Иако Владата подоцна ги исплатила потребните средства на рати, според Европската комисија, ваквиот начин на финансирање ја нарушува предвидливоста во планирањето и реализацијата на програмите.
МРТ останува изложена на ризици од политичко влијание, вклучително и преку задржување или одложување на буџетските средства.
Јавниот сервис сè уште има неподмирени обврски, а неговиот стратешки план не содржи повеќегодишна финансиска проекција.
Брисел бара зајакнување на финансиската и административната независност на јавниот сервис и медиумскиот регулатор.
Рекордни 244 претставки за медиумски содржини
Во 2025 година Советот за етика во медиумите примил рекордни 244 претставки, најголем дел поврзани со содржини на интернет-портали.
Европската комисија предупредува дека дезинформациите, говорот на омраза и политичките и деловните влијанија врз содржините дополнително ја отежнуваат саморегулацијата.
На почетокот од 2026 година Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги воспоставила регистар на инфлуенсери, влогери и креатори на содржини.
Но Комисијата смета дека се потребни и пошироки законски и институционални мерки за заштита на медиумската независност.
Без економска независност нема одржливи медиуми
Севкупната оценка на Брисел покажува дека предизвиците во медиумскиот сектор не се ограничени само на заканите и тужбите против новинарите.
Финансиската зависност од рекламирањето, недостатокот на стабилни извори на приходи и непредвидливата државна поддршка создаваат услови во кои медиумите тешко можат да развиваат долгорочно независно новинарство.
Европската комисија препорачува целосна транспарентност на медиумската сопственост, јасни правила за распределба на јавните средства и усогласување со Европскиот акт за слобода на медиумите.
За Северна Македонија, клучниот предизвик останува создавањето медиумски систем во кој новинарите ќе бидат заштитени, а редакциите нема да зависат од политичка или економска наклонетост за да опстанат.