Владата на Северна Македонија влегува во последните недели од годината со втор ребаланс на буџетот и подготовка на нов финансиски план за 2027 година. Зад уверувањата за стабилна државна каса, споредбата на официјалните буџетски документи покажува значително прекројување на приоритетите: помалку средства за капитални инвестиции во 2026 година, дополнителни издвојувања за социјални трансфери и растечки трошоци за сервисирање на јавниот долг во следната година.
Анализата на Инбокс7, направена врз основа на ребалансот за 2026 година и предлог-буџетот за 2027 година, покажува дека капиталните расходи со последните измени се намалени за 5,76 милијарди денари, односно за 12,5 проценти во однос на претходниот план.
Истовремено, во 2027 година државата планира да потроши 24,9 милијарди денари за камати на долгот, што е за 3,83 милијарди денари повеќе од планираното за 2026 година.
Овие бројки отвораат прашање за насоката на фискалната политика: колкав дел од расположливите пари се издвојува за долгорочни инвестиции, а колкав за тековни обврски и сервисирање на задолжувањето?
5,8 МИЛИЈАРДИ ДЕНАРИ ПОМАЛКУ ЗА КАПИТАЛНИ ИНВЕСТИЦИИ
Најголемото кратење во ребалансот за 2026 година е кај капиталните расходи.
Претходно планираните 45,88 милијарди денари се намалени на 40,12 милијарди денари. Разликата од 5,76 милијарди денари претставува речиси 94 милиони евра.
Тоа е значителна корекција за категоријата од која се финансираат инфраструктурни објекти, патишта, железници, училишта, болници и други долгорочни проекти.
Министерството за финансии во образложението на ребалансот наведува дека намалувањето произлегува од пролонгирање на реализацијата на одредени проекти, особено оние финансирани преку сопствени приходи, донации и заеми.
Дополнително, според Министерството, околу 2,5 милијарди денари од нереализирани капитални средства биле искористени како заштеди поради недоволна реализација во предвидените рокови.
Тоа значи дека кратењето не мора да претставува трајно откажување од проектите. Но, покажува дека дел од инвестициите нема да се реализираат според првично планираната динамика.
За граѓаните, ваквите промени можат да значат подолго чекање на планираната инфраструктура или јавни услуги, зависно од тоа кои конкретни проекти се погодени.
Клучното прашање е кои инвестиции се одложени, во кои институции и со какви последици за нивната реализација.
КАМАТИТЕ НА ДОЛГОТ РАСТАТ МНОГУ ПОБРЗО ОД ИНВЕСТИЦИИТЕ
Додека капиталните расходи за 2027 година се планирани на 40,82 милијарди денари, што е раст од само 1,7 проценти во однос на ребалансот за 2026 година, трошоците за камати растат за 18,2 проценти.
За камати во 2026 година се планирани 21,09 милијарди денари, а во 2027 година 24,92 милијарди денари.
Тоа претставува дополнителни 3,83 милијарди денари, или околу 62 милиони евра.
Со други зборови, зголемувањето на трошоците за камати е повеќе од петпати поголемо од планираното зголемување на капиталните расходи.
Сепак, важно е да се направи разлика меѓу каматите и отплатата на главнината на долгот. Каматите претставуваат директен буџетски расход, додека отплатата на главнината се евидентира во делот за финансирање на буџетот.
За 2027 година се предвидени и 65,2 милијарди денари одливи, главно за отплата на претходно преземени задолжувања.
Според податоците од предлог-буџетот, јавниот долг на 30 септември 2026 година достигнал 10,93 милијарди евра, или 56,6 проценти од бруто-домашниот производ.
Министерството за финансии очекува јавниот долг до крајот на годината да достигне 58,2 проценти од БДП.
Растечките каматни трошоци го стеснуваат просторот за други буџетски приоритети, бидејќи станува збор за обврски што државата мора да ги исполнува независно од тековните политички и развојни планови.
ПОВЕЌЕ ПАРИ ЗА СОЦИЈАЛНА ЗАШТИТА, ПОМАЛКУ ЗА СУБВЕНЦИИ
Ребалансот за 2026 година истовремено покажува пренасочување на дел од средствата кон социјалните трансфери.
Тие се зголемени од 208,37 на 212,02 милијарди денари, односно за 3,65 милијарди денари.
Најголемиот дел од дополнителните средства се наменети за пензии, социјални надоместоци и здравствена заштита.
За пензии се обезбедуваат дополнителни 1,34 милијарди денари, додека средствата за социјални надоместоци се зголемуваат за 1,44 милијарди денари.
Здравствената заштита добива дополнителни 887 милиони денари.
Но, наспроти ова зголемување, категоријата субвенции и трансфери се намалува за 2,27 милијарди денари, односно за 6,9 проценти.
Оваа категорија опфаќа различни форми на буџетска поддршка, поради што за утврдување на конкретните корисници и програми што ќе добијат помалку средства е неопходна детална анализа на поединечните буџетски ставки.
За 2027 година Владата повторно предвидува раст на социјалните трансфери, кои треба да достигнат 220,81 милијарди денари.
Средствата за пензии се зголемуваат на 123,82 милијарди денари, односно за нови 5,66 милијарди денари во однос на ребалансот за 2026 година.
Истовремено, конкретната ставка за социјални надоместоци се намалува од 14,6 на 14,31 милијарди денари.
Ова намалување од 290 милиони денари се случува и покрај растот на вкупните средства за социјални трансфери.
ГОРИВАТА ЈА НАМАЛИЈА НАПЛАТАТА НА АКЦИЗИ
Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска го брани вториот ребаланс како неопходна реакција на глобалните економски и геополитички случувања.
Според неа, корекцијата не е предизвикана од проблеми со ликвидноста, туку пред сè од владините мерки за намалување на ДДВ и акцизите за бензините и дизелот.
„Државната каса до крајот на годината е стабилна и е обезбедено финансирање на сите обврски – плати, пензии, исплата на социјални надоместоци, обврски кон стопанството, како и отплатата на долгови кои доспеваат“, изјави Димитриеска-Кочоска.
Бројките покажуваат дека приходите од акцизи се ревидирани од 34,19 на 30,41 милијарди денари.
Тоа е намалување од 3,77 милијарди денари, или 11 проценти.
Вкупните буџетски приходи се намалуваат за 5,32 милијарди денари, од 379,51 на 374,19 милијарди денари.
За истиот износ се намалени и вкупните расходи, од 425,77 на 420,45 милијарди денари.
Поради симетричното намалување на приходите и расходите, буџетскиот дефицит останува непроменет на 46,26 милијарди денари, односно 4,1 процент од БДП.
Промените кај акцизите се најголемиот поединечен фактор за намалување на даночните приходи, но не го објаснуваат целокупното прекројување на расходите.
Во 2027 година Владата планира приходите од акцизи да достигнат 31,87 милијарди денари, што е повеќе од ребалансираниот износ за 2026 година, но сè уште помалку од првично планираното ниво.
ОПОЗИЦИЈАТА ГО ОСПОРУВА ПЛАНИРАЊЕТО
За опозицијата, вториот ребаланс во краток временски период е показател за слабости во управувањето со јавните финансии.
Пратеникот на СДСМ, Димитар Ковачевски, смета дека повторното прекројување на буџетот отвора сериозни прашања за квалитетот на планирањето.
„Овој ребаланс не нуди убедлив одговор на економските предизвици, туку напротив покажува слабости во планирањето, висок дефицит и намалување на средствата за развојни програми и капитални инвестиции“, изјави Ковачевски.
Од Левица, пратеникот Амар Мециновиќ ја критикуваше собраниската расправа, наведувајќи дека опозицијата поднела 124 амандмани, но ниту еден не бил прифатен.
Мециновиќ ја обвини власта дека го користи буџетот за зајакнување на сопствената партиска позиција.
Владејачкото мнозинство ги отфрла критиките.
Пратеникот Љупчо Пренџов ја бранеше потребата од ребалансот, посочувајќи дека државата се откажала од значителен дел од приходите по литар гориво за да го ублажи товарот врз граѓаните.
Според него, намалените даночни приходи мора да се компензираат со прераспределба на средствата во буџетот.
БУЏЕТОТ ЗА 2027: ПОВИСОКИ ПРИХОДИ, НО И ПОГОЛЕМИ ОБВРСКИ
Предлог-буџетот за 2027 година предвидува вкупни приходи од 395,44 милијарди денари и расходи од 440,44 милијарди денари.
Тоа е раст на приходите од 5,7 проценти и на расходите од 4,8 проценти во споредба со последниот ребаланс за 2026 година.
Буџетскиот дефицит е проектиран на 45 милијарди денари, или 3,5 проценти од БДП.
Најголемите зголемувања на расходите во апсолутни износи се предвидени кај социјалните трансфери, каматите на долгот и платите во јавниот сектор.
За плати и надоместоци се планирани 57,21 милијарди денари, што е за 3,44 милијарди денари повеќе од ребалансот за 2026 година.
Во здравствената заштита се планираат 58,70 милијарди денари, со зголемување од 2,82 милијарди денари.
Субвенциите и трансферите треба да достигнат 32,88 милијарди денари, односно да пораснат за 7,4 проценти.
За активните мерки за вработување се предвидува раст од 20,8 проценти, на 2,88 милијарди денари.
Но, капиталните инвестиции растат многу побавно од поголем дел од овие категории.
Предвидените 40,82 милијарди денари за 2027 година се за околу 5,06 милијарди денари помалку од капиталните расходи што биле планирани за 2026 година пред последниот ребаланс.
Тоа не значи дека сите јавни инвестиции ќе се намалат во ист размер. Дел од инфраструктурните вложувања се финансираат и преку јавни претпријатија и други извори надвор од директните капитални расходи на централниот буџет.
Сепак, споредбата укажува на ограничен раст на буџетскиот простор за капитални вложувања.
РЕЧИСИ ПРЕПОЛОВЕНИ ПЛАНИРАНИТЕ ДОНАЦИИ
Една од најзначајните промени на приходната страна за 2027 година е намалувањето на планираните донации.
Во ребалансот за 2026 година тие изнесуваат 9,61 милијарди денари, додека за 2027 година се предвидени 5,04 милијарди денари.
Тоа е пад од 4,56 милијарди денари, односно 47,5 проценти.
Споредбата на буџетите за 2026 и 2027 година покажува дека Владата се обидува истовремено да финансира повисоки пензии и плати, да ги одржи социјалните и здравствените услуги, да ги сервисира долговите и да продолжи со инфраструктурните инвестиции.
Но, не сите категории растат со иста динамика.
Во 2027 година за камати се предвидуваат дополнителни 3,83 милијарди денари, за плати 3,44 милијарди, за пензии 5,66 милијарди, а за капитални расходи само 698 милиони денари повеќе од последниот план за 2026 година.
Ова е суштината на буџетската дилема.
Поголемиот дел од тековните расходи произлегуваат од законски и договорни обврски, што го ограничува просторот на Владата за нови инвестиции и други развојни приоритети.
Од друга страна, зголемувањето на социјалните трансфери и финансирањето на јавните услуги имаат непосредно значење за голем број граѓани.
Прашањето не е само дали има доволно пари за редовна исплата на обврските, туку и дали структурата на јавната потрошувачка создава услови за одржлив економски развој.
Ребалансот за 2026 година покажува дека во услови на притисок врз приходите, капиталните инвестиции биле меѓу најсилно коригираните расходни категории.
Предлог-буџетот за 2027 година, пак, покажува дека државата планира повеќе средства за социјални трансфери и сервисирање на долгот отколку претходната година, додека капиталните расходи се зголемуваат минимално.
Конечната оценка за успехот на оваа политика ќе зависи не само од планираните милијарди, туку и од тоа колку од нив навистина ќе бидат потрошени и какви резултати ќе донесат.
За граѓаните, најважниот тест ќе биде дали буџетските бројки ќе се претворат во подобри услуги, изградена инфраструктура, поголема економска сигурност и подобар животен стандард.