Во момент кога Северна Македонија се соочува со неизвесност околу продолжувањето на преговорите за членство во Европската Унија, една промоција на книга во Европскиот парламент повторно ги отвори историските и политичките прашања што со години ги оптоваруваат односите меѓу Скопје и Софија.
Книгата „Спорот за македонските Бугари“ на бугарскиот професор Спас Ташев беше претставена во Брисел на настан организиран од бугарскиот европратеник Ивајло Влчев, член на групата Европски конзервативци и реформисти, објави Бугарската национална телевизија (БНТ).
На промоцијата присуствуваа бугарската амбасадорка во Белгија, Наталија Узунова, европратеници и активисти, меѓу кои и Христијан Пендиков, поранешен секретар на затвореното бугарско здружение „Цар Борис Трети“ во Охрид.
Иако формално посветен на историско истражување, настанот беше искористен и за испраќање политички пораки за современите односи меѓу двете земји, положбата на граѓаните со бугарска самосвест во Северна Македонија и улогата на Европската Унија во решавањето на спорот.
ИСТОРИЈАТА КАКО ПОЛИТИЧКИ АРГУМЕНТ
Истражувањето на Ташев се фокусира на судбината на населението со бугарска самосвест кое по Втората светска војна останало на територијата на денешна Северна Македонија, тогаш дел од југословенската федерација.
Авторот се потпира на архивите на македонските патриотски организации, кои во 1954 година станале членки на Федералната унија на европските националности, организација што и денес се занимава со прашањата на националните малцинства.
Според Ташев, една година подоцна организацијата усвоила резолуција во која го признала постоењето на Бугари во Македонија и констатирала дека нивните права биле нарушувани.
„Оваа резолуција била испратена до Обединетите нации, до Советот на Европа и до различни европски влади“, изјави Ташев за БНТ.
Тој тврди дека западноевропските држави во периодот на Студената војна ги ставиле геополитичките интереси пред прашањето за правата на Бугарите во Југославија.
По разидувањето меѓу Јосип Броз Тито и Јосиф Сталин во 1948 година, Југославија стекна специфична позиција во меѓународните односи, одржувајќи врски со Западот и развивајќи политика на неврзаност.
Ташев смета дека токму таквата позиција на Белград придонела европските земји да избегнуваат конфронтација со југословенските власти околу бугарското прашање.
КРИТИКИ И КОН СОФИЈА: „СКОПЈЕ ЛОБИРА, БУГАРИЈА МОЛЧИ“
Најинтересниот политички момент од промоцијата беше критиката што Ташев ја упати не само кон Северна Македонија, туку и кон бугарската дипломатија.
Според него, Скопје е поактивно во претставувањето на своите позиции пред европските институции, додека Софија не вложува доволно ресурси во одбрана на своите национални интереси.
„Скопје е исклучително активно во својата лобистичка активност, лобира и меѓу европратениците. Во исто време, со тага констатирам дека Бугарија е исклучително пасивна држава“, изјави Ташев.
Како пример тој ја посочи изјавата на австрискиот амбасадор во Северна Македонија, според која билатералните протоколи не можат да бидат дел од европската преговарачка рамка.
Ташев ја оспорува таквата интерпретација, посочувајќи дека протоколите се споменуваат во документите поврзани со европскиот компромис од 2022 година.
Прашањето за нивниот статус е едно од централните несогласувања меѓу Скопје и Софија.
Во Северна Македонија постои загриженост дека внесувањето билатерални историски и идентитетски прашања во пристапниот процес може да создаде дополнителни пречки на патот кон членство во ЕУ.
Бугарската страна, пак, инсистира дека договорените обврски треба да бидат исполнети и дека заштитата на правата на граѓаните со бугарска самосвест е дел од европските стандарди.
ПЕНДИКОВ БАРА ПОСТРОГ ОДНОС НА ЕУ КОН СКОПЈЕ
На настанот во Брисел се обрати и Христијан Пендиков, кој во јануари 2023 година беше физички нападнат во Охрид.
Случајот предизвика сериозни дипломатски тензии меѓу Северна Македонија и Бугарија, а Софија го посочи како пример за, според неа, непријателскиот однос кон Бугарите во земјата.
Пендиков изјави дека очекува Европската Унија да биде покритична кон состојбите во Северна Македонија.
Тој тврди дека судот неодамна ги ослободил лицата што го нападнале, и покрај доказите презентирани во постапката.
„Тоа покажува дека што и да направат против Бугарите, колку и да нè тепаат, на крајот виновните сепак ќе бидат слободни“, рече Пендиков за БНТ.
Тој го поврза својот случај и со ниската доверба на граѓаните во македонското правосудство.
Промоцијата во Брисел доби и поширока политичка димензија кога дел од учесниците ги поврзаа проблемите на бугарската заедница со корупцијата, слабостите на институциите и европската перспектива на Северна Македонија.
Илија Стојановски, Македонец со бугарска самосвест кој живее во Софија, изјави дека проблемите во земјата не се ограничени само на Бугарите.
Тој посочи на корупцијата, состојбите во судството, загадувањето и тешките животни услови, повикувајќи се и на разговорите со свои пријатели во Северна Македонија.
Најконтроверзната порака, сепак, дојде од авторот на книгата.
Според Ташев, Европа треба да биде предупредена дека Скопје би можело да стане „тројанскиот коњ на Москва во европската тврдина“.
Северна Македонија е членка на НАТО од март 2020 година и по руската инвазија врз Украина се приклучи кон санкциите на Европската Унија против Русија.
Земјата, како и другите држави од Западен Балкан, се соочува со ризици од странско влијание и дезинформации, но оценката дека би можела да стане инструмент на Москва претставува политичка интерпретација на Ташев, а не утврден факт.
БРИСЕЛ КАКО НОВО БОЈНО ПОЛЕ
Промоцијата на книгата покажува дека спорот меѓу Скопје и Софија сè повеќе се води и во европските институции, преку дипломатски активности, јавни настапи, историски публикации и лобирање пред европратениците.
Во 2017 година двете земји го потпишаа Договорот за пријателство, добрососедство и соработка, кој требаше да отвори ново поглавје во нивните односи.
Наместо целосно надминување на разликите, следните години донесоа нови несогласувања околу историјата, јазикот, националниот идентитет и толкувањето на договорените обврски.
Со европскиот компромис од 2022 година, внесувањето на Бугарите во Уставот на Северна Македонија стана услов за преминување во следната фаза од пристапниот процес.
Уставните измени остануваат едно од најчувствителните политички прашања во земјата, каде што дел од политичките партии бараат гаранции дека по нивното усвојување нема да следуваат нови билатерални условувања.
Софија, од друга страна, инсистира на исполнување на веќе договорените обврски.