Полска се соочува со нова институционална криза откако обидот за смена на раководството на Уставниот суд предизвика директна конфронтација меѓу претседателот Карол Навроцки и владата на премиерот Доналд Туск, проследена со полициско присуство, протести и меѓусебни обвинувања за кршење на уставниот поредок.
Судирот е најновата епизода од единаесетгодишниот спор за независноста и составот на највисоката уставносудска институција во земјата, кој започна во 2015 година, кога конзервативната партија Право и правда (ПиС) ја презеде власта.
Кризата ескалираше во петокот вечерта, кога судијката Ана Корвин-Пјотровска донесе одлуки за едномесечно суспендирање на претседателот на Уставниот суд, Богдан Швјенчковски, и неговиот заменик Бартломеј Сохањски.
Таа соопшти дека, како судијка со најдолг релевантен стаж, привремено го презема раководењето со институцијата.
Швјенчковски, поранешен висок обвинител и безбедносен функционер во времето на владеењето на ПиС, одби да ја признае одлуката. Нејзината законитост останува предмет на спор меѓу уставните правници и политичките институции.
Претседателот го прекина патувањето и се врати во Варшава
Претседателот Навроцки, кој се наоѓаше на пат кон Сенегал, го прекина патувањето и се врати во Полска по информациите за случувањата во Уставниот суд.
Тој пристигна во Варшава во петокот вечерта, а во раните утрински часови во саботата се појави пред судската зграда, каде што дојде до непосредна конфронтација со судиите.
На видеоснимка од инцидентот се слуша како Корвин-Пјотровска му вели на претседателот:
„Ние сме судии на Уставниот суд.“
„Вие не сте судии на Уставниот суд“, одговори Навроцки.
Претседателот подоцна најави итни консултации со парламентарните партии поради, како што рече, заканата за внатрешната безбедност на државата.
Пред судот се собраа поддржувачи на опозицијата, кои извикуваа дека се случува државен удар. Полицијата обезбедуваше делови од зградата и го контролираше пристапот.
Премиерот Туск ги отфрли обвинувањата и изјави дека неговата влада има обврска да обезбеди независно функционирање на судството.
Корените на кризата се во 2015 година
Спорот околу Уставниот суд започна кога парламентот, тогаш контролиран од Граѓанската платформа, избра петмина судии непосредно пред промената на власта во 2015 година.
Уставниот суд подоцна оцени дека три од тие избори биле законити, но дека правната основа за преостанатите два била неуставна.
Новото парламентарно мнозинство, предводено од Право и правда, ги отфрли сите пет назначувања и избра нови судии, вклучувајќи и лица на места што веќе биле законски пополнети.
Во следните години владата на ПиС ги измени правилата за функционирање на судот и одби да објави одредени негови одлуки. Европските судски институции утврдија сериозни проблеми со независноста и составот на Уставниот суд.
Туск се врати на власт во 2023 година, ветувајќи обнова на владеењето на правото и независноста на судството.
Сегашното парламентарно мнозинство избра осум нови судии, со што неговите избраници би имале мнозинство во судот, кој брои 15 членови.
Навроцки, меѓутоа, прифати да положат заклетва само тројца од нив. Останатите петмина положија заклетва во парламентот, но претседателот одбива да ги признае нивните назначувања.
Токму ова несогласување претставува една од главните причини за сегашната институционална блокада.
Туск ја брани реформата, опозицијата обвинува за авторитаризам
За премиерот Доналд Туск, спорот има и значајни политички последици.
Неговата влада се приближува до третата годишнина од преземањето на власта, а обновувањето на независноста на судството беше едно од клучните предизборни ветувања во 2023 година.
„Обновувањето на владеењето на правото е наша должност“, порача Туск во петокот, додавајќи дека по годините на незаконитости што ѝ ги припишува на претходната власт, потребни се решителни мерки.
Од друга страна, лидерот на Право и правда, Јарослав Качињски, остро го осуди обидот за промена на судското раководство.
„Од денес Полска станува полициска држава“, изјави Качињски, предупредувајќи на опасност од авторитарно владеење.
Против владините потези се изјаснија и други десничарски политички групи, иако меѓу нив постојат разлики за идната организација на судството.
Солидерот на Конфедерацијата, Славомир Менцен, побара целосна реорганизација на Уставниот суд, со став дека ниту Туск ниту Качињски треба повторно да имаат политичко влијание врз судските институции.
Правниците предупредуваат на спорната законитост на суспензиите
Покрај политичкиот судир, останува отворено и прашањето дали одлуката за суспендирање на раководството на Уставниот суд има соодветна законска основа.
Корвин-Пјотровска се повикала на законски одредби што се применуваат врз судиите во редовните судови, но правните експерти немаат единствен став дали истите можат да важат и за раководството на Уставниот суд.
Полскиот правник Марчин Матчак, познат по критиките кон судските реформи на ПиС, оцени дека постојат сериозни проблеми со дотогашното раководство на институцијата, но истовремено ја оспори правната основа за неговото суспендирање.
„Не можете со сила да го обновите владеењето на правото“, предупреди Матчак.
Јавното обвинителство, предводено од Валдемар Журек, поднесе барања за одземање на судискиот имунитет на Швјенчковски и Сохањски.
Дел од постапките се однесуваат на начинот на раководење со судот, но деталите за обвинителските наводи сè уште не се целосно објавени.
Корвин-Пјотровска за 3 ноември свика општо собрание на судиите, на кое би можеле да се разгледуваат и барањата поврзани со имунитетот.
Сепак, легитимноста на таквото заседание и на одлуките што би произлегле од него останува спорна.
Судирот може да се продлабочи пред изборите во 2027 година
Политичката криза се развива во пресрет на парламентарните избори предвидени за 2027 година, во период на засилена конкуренција меѓу владејачката коалиција и десничарските партии.
За Туск, обновувањето на судските институции е дел од програмата со која ја доби поддршката на гласачите во 2023 година.
За Качињски, противењето на владините мерки претставува можност за политичко обединување на десницата, која во последните години се соочува со внатрешни поделби.
Навроцки, пак, настојува да го задржи влијанието на претседателската функција врз законодавниот процес, вклучително и преку правото на вето и можноста да упатува закони на уставносудско преиспитување.
Нерешеното прашање е кој има законско право да раководи со институцијата што треба да одлучува за уставноста на законите и постапките на другите државни органи.
Дури и ако една од страните воспостави фактичка контрола врз судот, неговите одлуки би можеле да останат оспорувани од другата страна.
По единаесет години институционални несогласувања, Полска повторно се соочува со спор за легитимноста на Уставниот суд и за границите на овластувањата на претседателот, парламентот и владата.