Амбициозниот обид на Грција да го запре одливот на мозоци и да врати млади научници од странство се соочува со сериозен удар, откако пропадна истражувачката програма „Trust your Stars“, вредна 80 милиони евра и финансирана преку европскиот фонд за закрепнување.
Програмата требаше да финансира истражувачки тимови и да создаде услови дел од грчките научници кои заминаа во странство за време на должничката криза да се вратат дома. Наместо тоа, по повеќегодишни одложувања, жалби и нејаснотии околу финансирањето, проектот беше повлечен од грчкиот План за закрепнување и отпорност.
За дел од академската заедница, случајот стана симбол на поширокиот проблем: Грција зборува за „brain gain“, но не успева да создаде стабилен систем во кој научниците ќе имаат причина да се вратат.
„Сета оваа приказна за ‘brain gain’ веќе не е само шега, туку огромен чекор назад“, изјави за Политико професорот на Универзитетот во Атина, Аристидис Хаѕис.
Половина милион заминаа за време на кризата
Околу 500.000 луѓе ја напуштија Грција за време на финансиската криза, која започна во 2008 година и доведе до пад на економијата за околу една четвртина и раст на невработеноста до 28 проценти.
За разлика од претходните миграциски бранови, голем дел од тие што заминаа беа високообразовани млади луѓе, инженери, лекари, истражувачи и други квалификувани професионалци.
Владата на Нова демократија во изминатите години ја промовираше иницијативата „Brain Regain“, која вклучува повеќе мерки, меѓу нив и 50-процентно ослободување од данок на доход во период од седум години за квалификувани лица што се враќаат во земјата.
Пошироката миграциска слика навистина покажува подобрување. Според податоците наведени од Политико, во 2023 и 2024 година од Грција заминале околу 69.000 граѓани, додека се вратиле околу 98.000.
Но кај научниците проблемот останува далеку посериозен.
Од 1.241 предлог беа избрани 145
Програмата „Trust your Stars“ беше замислена како еден од главните инструменти за промена на трендот.
Истражувачите поднесоа 1.241 проект, од кои беа избрани 145. Но листата на одобрени проекти беше објавена дури 13 месеци подоцна, на 22 јули 2025 година.
По објавувањето следуваа 203 приговори, како и критики за начинот на кој бил спроведен процесот на оценување. Дел од научниците дури поднеле претставки до Европското јавно обвинителство.
Во јануари годинава Министерството за развој тврдеше дека околу 40 милиони евра веќе биле исплатени, а остатокот од буџетот ќе биде реализиран до крајот на 2029 година.
Но научниците што добиле проекти почнале да испраќаат формални барања до Министерството за образование, прашувајќи каде се потрошени парите, бидејќи програмата фактички сè уште не започнала.
Проектот бил избришан, научниците не знаеле
Во мај следуваше конечниот пресврт.
Министерството за образование соопшти дека Министерството за финансии одлучило проектот да биде отстранет од грчкиот План за закрепнување.
Уште поконтроверзно, според Политико, подоцна било откриено дека токму на денот кога била објавена листата на избрани истражувачки проекти, владата во исто време ја отстранила програмата од европското финансирање.
Апликантите, сепак, не биле информирани за тоа уште 10 месеци.
Министерството за образование соопшти дека проектот не можел да се реализира во роковите на европскиот Механизам за закрепнување и отпорност и дека средствата биле пренасочени кон други активности.
Според владата, европските пари не биле изгубени.
Но за научниците проблемот не е само финансиски.
„Луѓе одбиваа други понуди затоа што веруваа во програмата“
Хаѕис вели дека случајот го нарушил еден од основните принципи на односот меѓу граѓанинот и државата – легитимната доверба дека институциите ќе ги исполнат преземените обврски.
„Многу млади луѓе одбија други понуди или не прифатија работа на друго место затоа што очекуваа дека ќе бидат платени преку програмата“, рече тој.
Петрос Бурас-Валианатос, професор на Универзитетот во Атина, составил тим од 25 млади научници кои требало да се вратат во Грција од земји како Велика Британија и Германија.
Тимот требало да истражува лекови користени во византискиот период, со можност некои од сознанијата да послужат за развој на нови фармацевтски формулации.
За среќа, вели тој, научниците сè уште не отпатувале за Грција кога проектот бил откажан.
„Најнавредливо е што владата никогаш не се потруди да се сретне со нас или да ни даде разумно објаснување за тоа што се случи“, рече Бурас-Валианатос.
Науката повторно на дното на листата
Истражувачите предупредуваат дека случајот открива подлабок структурен проблем.
Според прелиминарните статистики наведени од Политико, државните расходи за истражување во Грција се намалиле од 1,30 милијарди евра во 2024 на 1,27 милијарди евра во 2025 година, или на околу 0,51 проценти од БДП.
Научниците бараат создавање независно тело што би го распределувало истражувачкото финансирање според меѓународни критериуми, со поголемо учество на странски експерти во оценувањето.
Причината, велат, е едноставна: Грција е мала академска средина во која речиси сите меѓусебно се познаваат, што создава сомнежи во непристрасноста на домашните процедури.
Истовремено, ниските плати и нестабилното финансирање остануваат главни пречки за враќањето на младите научници.
Грција можеби успеа да го смени поширокиот миграциски тренд, но случајот со „Trust your Stars“ покажува дека враќањето на висококвалификуваните кадри бара многу повеќе од даночни олеснувања и политички слогани – бара институции на кои научниците ќе можат да им веруваат.