Повикот на министерот за правда на Северна Македонија, Јетон Шасивари, да се почитува претстојната судска одлука за четворицата поранешни водачи на Ослободителната војска на Косово предизвика жестока политичка и медиумска реакција меѓу Албанците во регионот, покажувајќи колку е тенка границата меѓу правната неутралност и политичката лојалност кога станува збор за војната во Косово.
Во објава на албански и на македонски јазик, насловена „Порака за Косово: Правдата нема политичка страна“, Шасивари порача дека на 16 септември не треба да судат „улицата, политиката или емоциите“, туку судот.
„И каква и да биде одлуката, таа мора да се почитува, при што странките имаат право на жалба“, напиша тој.
Изјавата следува во пресрет на првостепената пресуда против поранешниот косовски претседател Хашим Тачи и поранешните високи претставници на ОВК – Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи. Изрекувањето на пресудата е закажано за 16 септември во 10 часот пред Специјализираните совети на Косово во Хаг. Седницата ќе биде јавна и ќе се пренесува на албански, англиски и српски јазик, соопшти судот.
Четворицата се изјаснија за невини по обвиненијата за воени злосторства и злосторства против човештвото, меѓу кои прогон, незаконско лишување од слобода, тортура, убиства и присилни исчезнувања. Обвинителството бара затворски казни од по 45 години.
За голем дел од јавноста во Косово, сепак, процесот не претставува само судење на четворица поединци. Тој се доживува како судир околу карактерот на вооружената борба против српските сили во 1998 и 1999 година и околу историскиот наратив врз кој е изградена косовската независност.
Правна порака прочитана како политички став
Шасивари во својата прва објава нагласи дека судот е единствениот што може да одлучува за фактите, одговорноста и вината, врз основа на доказите и законот.
„Ниту една политичка изјава не смее да ја замени судската оценка на доказите, ниту да прејудицира вина или невиност“, напиша тој.
Министерот рече и дека во центарот на процесот треба да бидат сите лица што тврдат дека биле жртви на кривични дела, без оглед дали се Албанци, Срби, Роми или припадници на други заедници, како и правата на сите обвинети.
„Косово кое се стреми кон европски стандарди не може да избира кои жртви ќе ги слуша, а кои ќе ги заборави. Правдата мора да биде еднаква за сите“, рече Шасивари.
Иако пораката беше формулирана со јазик карактеристичен за владеењето на правото, дел од косовските и албанските коментатори ја протолкуваа како политичко дистанцирање од ОВК и како индиректна поддршка за обвинителската теза.
Критичарите посочија дека повикот за почитување на секоја одлука, без паралелно да се нагласи ослободителниот карактер на војната на ОВК, во политичкиот контекст на Косово не може да биде разбран како вредносно неутрален.
Косовскиот новинар и аналитичар Берат Бужала ја нарече пораката „став на Србија напишан од Албанец на албански јазик“. Неговата реакција содржеше и тешки лични навреди кон министерот.
Новинарот Шкодран Рамадани оцени дека ставот на Шасивари ја покажува „вистинската“ политика на косовскиот премиер Албин Курти кон поранешните водачи на ОВК. Тој го поврза министерот со ВЛЕН, коалицијата што има блиски политички односи со Курти и неговото движење Самоопределување.
Лирим Мехметај, исто така новинар од Косово, тврдеше дека изјавата претставува недозволиво мешање на министер од друга држава во внатрешните работи на Косово. Тој, без да приложи докази, ја изнесе и тезата дека текстот можел да биде подготвен во кругови блиски до Самоопределување.
Критика пристигна и од Албанија. Новинарката Есмералда Мулај го обвини Шасивари дека покажал поголема загриженост за реакциите на Албанците отколку за, како што рече, величењето на осудениот воен командант на босанските Срби Ратко Младиќ во Србија.
Судир меѓу презумпцијата и историската одговорност
Газменд Ајдини, аналитичар од Северна Македонија, направи разлика меѓу правната обврска да се почитува презумпцијата на невиност и политичката одговорност да се брани карактерот на војната на ОВК.
„Презумпцијата на невиност е принцип и правна обврска. Односот кон ослободителната војна е политичка одговорност“, напиша Ајдини.
Според него, процесот во Хаг формално е насочен кон индивидуална кривична одговорност, но обвиненијата се однесуваат на дејствувањето на обвинетите како водачи на ОВК. Поради тоа, рече тој, судењето не може целосно да се одвои од обидите за политичко преиспитување на самата војна.
„Да се биде ‘неутрален’ кога се оцрнува ОВК значи да се избере удобноста на фотелјата наместо достоинството на борбата за слобода“, напиша Ајдини.
Таквиот аргумент е широко присутен во Косово, каде што ОВК се смета за сила што се борела против репресијата на српските сили и која, заедно со интервенцијата на НАТО во 1999 година, го отворила патот кон независноста прогласена во 2008 година.
Судот, пак, постојано нагласува дека не ѝ суди на ОВК како организација, ниту на борбата за независност, туку утврдува индивидуална одговорност за конкретни наводни кривични дела.
Токму јазот меѓу овие две толкувања – судење на поединци од една страна и судење на историскиот наратив од друга – ја објаснува силината на реакциите пред пресудата.
ВЛЕН се дистанцира
Политичкиот притисок врз Шасивари се зголеми откако коалицијата ВЛЕН, која го предложи за министер, објави став што значително се разликува од неговиот првичен тон.
ВЛЕН порача дека војната на ОВК била „праведна, чиста и ослободителна борба за слобода, достоинство и опстанок“ и дека Косово е неповратна реалност создадена врз жртвата и отпорот на Албанците.
Коалицијата истовремено се повика на презумпцијата на невиност.
„Обвинение не е пресуда. Презумпцијата на невиност е основен принцип на правдата и мора да се почитува до крај“, соопшти ВЛЕН.
Коалицијата изрази надеж дека Тачи, Весели, Селими и Красниќи ќе бидат ослободени и ќе им се вратат на своите семејства. Иако во реакцијата не беше експлицитно побарана одговорност од министерот, нејзината содржина во јавноста беше протолкувана како дистанцирање од него.
Разликата е политички чувствителна за ВЛЕН. Коалицијата е дел од владата на премиерот Христијан Мицкоски, но својот легитимитет меѓу Албанците го гради и врз блискоста со владата на Курти. Нападите врз Шасивари затоа брзо се пренесоа од неговиот личен став кон пошироки обвинувања за односот на ВЛЕН и Самоопределување кон ОВК.
Курти во понеделникот изјави дека војната на ОВК била ослободителна и водена против окупатор што извршил воени злосторства и злосторства против човештвото.
„Веруваме и посакуваме пресудата во среда да биде во согласност со ова право и водачите на ОВК да се вратат слободни во својата земја и кај своите семејства“, рече Курти.
Изјавата на косовскиот премиер дополнително ја ослаби тезата на критичарите дека пораката на Шасивари го претставува официјалниот став на владата во Приштина, но не ги запр политичките напади.
Шасивари: Ми припишуваат став што не сум го изнел
По бранот реакции, Шасивари објави второ соопштение во кое рече дека неговите зборови се искривуваат и погрешно се толкуваат.
„Ниту сум го поддржал, а уште помалку сум ги собирал гласовите за Специјалниот суд“, напиша тој, додавајќи дека судот денес е реалност создадена како последица на ангажманот на други политички актери.
Тој рече дека неговиот повик бил во интерес на Република Косово, „чистиот образ на ОВК“ и Албанците во целина.
„Наместо да ми припишувате нешто што не сум го кажал, прочитајте го она што навистина сум го кажал“, порача министерот.
Во првата објава Шасивари не ја оспори ослободителната борба на ОВК, ниту се изјасни за вината на обвинетите. Сепак, неговата формулација дека треба да се почитува „каква и да биде“ пресудата, заедно со набројувањето на можните жртви од сите етнички заедници, беше доволна за критичарите да ја претстават изјавата како политичко изедначување на страните во војната.
Страв од пресуда со пошироки последици
Во Приштина расте загриженоста дека осудителна пресуда би можела да има последици што ги надминуваат судбините на четворицата обвинети.
Организацијата на воени ветерани на ОВК предупреди дека пресуда во прв степен не би можела едноставно да биде поправена со евентуално ослободување во жалбена постапка. Според неа, Србија веднаш би ја користела таквата одлука во дипломатската кампања против независноста на Косово.
Ветераните тврдат дека осудителната пресуда би можела да се искористи за криминализирање на целата војна на ОВК, за доведување во прашање на легитимноста на ослободувањето и за поткопување на политичката и моралната основа на косовската државност.
Судот беше основан во 2015 година по силен меѓународен притисок и формално е дел од правниот систем на Косово, но е сместен во Хаг и во него работат меѓународни судии и обвинители. Неговите поддржувачи велат дека институцијата е неопходна за истражување на тешките злосторства и за заштита на сведоците. Критичарите сметаат дека неговата надлежност е селективна и дека непропорционално се фокусира врз припадниците на ОВК.
Илјадници граѓани веќе учествуваа на маршеви во поддршка на обвинетите. За 15 септември е најавен и собир на плоштадот „Скендербег“ во Скопје, организиран од Албанскиот младински форум.
Американската амбасада во Приштина ги предупреди своите државјани дека на денот на пресудата се очекуваат големи собири, можни затворања на улици и сериозни нарушувања во сообраќајот. Косовската полиција соопшти дека планирањето безбедносни мерки за настани со голем број учесници е дел од нејзините редовни процедури.
Регионален тест
Полемиката околу Шасивари покажа дека три децении по војните на просторот на поранешна Југославија, правниот јазик за индивидуална вина и еднаков третман на жртвите тешко се одвојува од колективната меморија и националната политика.
За едната страна, почитувањето на судската независност е основен европски стандард што мора да важи и кога пресудата е политички непопуларна. За другата, инсистирањето на институционална неутралност без јасна одбрана на ОВК ризикува да ја релативизира разликата меѓу ослободителното движење и српскиот државен апарат обвинуван за масовни злосторства и протерувања.
На 16 септември судиите ќе одлучуваат за кривичната одговорност на Тачи, Весели, Селими и Красниќи. Но политичката бура пред изрекувањето на пресудата веќе покажа дека нејзиното значење нема да остане ограничено во судницата во Хаг.
Во Косово, Северна Македонија и Албанија таа ќе биде читана и како пресуда за минатото, како тест за сегашните политички сојузништва и како предупредување колку лесно повикот за владеење на правото може да стане нова линија на поделба.