Вештачката интелигенција сè подлабоко навлегува во медиумите и го менува начинот на кој се создаваат, обработуваат и дистрибуираат информациите. Но технолошката брзина не може да ги замени професионалното расудување, проверката на фактите и човечката одговорност, вели писателот и долгогодишен новинар Бардул Заими.
Во интервју за СКУП, Заими оценува дека ВИ нуди големи можности за новинарството, но предупредува дека нејзината употреба без јасни етички принципи може да доведе до содржини кои се фактографски неосновани и кои создаваат погрешна перцепција за настаните.
Според него, токму во време кога содржините можат да се произведуваат со невидена брзина, стануваат уште поважни проверката, критичката анализа и редакциската одговорност.
СКУП: Со оглед на вашето долгогодишно искуство како новинар, кои се главните предизвици во употребата на вештачката интелигенција во новинарството?
Бардул Заими: Новинарството е специфична професија која се темели врз строги принципи поврзани со информацијата, веста и другите новинарски жанрови. Целокупната новинарска содржина е поврзана со деонтолошкиот принцип, кој подразбира фактографијата да биде главниот столб на новинарската продукција.
Секако, денес и новинарството е дел од развојот на вештачката интелигенција, која веќе го менува начинот на кој функционира новинарството како професија, можеби повеќе од која било друга професија.
Во рамките на сите овие технолошки промени, една од главните особености на новинарството останува етичката димензија, која е директно поврзана со професионалното и автентично создавање новинарски содржини, а не содржини изградени надвор од контекстот на фактографијата и новинарската вештина при пишувањето вести и други жанрови.
Во таа смисла, посебен предизвик останува човечкиот дух, односно етичките принципи при употребата на ВИ во новинарството. Токму тие му овозможуваат на новинарството да остане во допир со реалноста, а не само да произведува содржини надвор од контекстот на опипливите и проверливите факти.
Значи, новинарството мора да ја зачува способноста да ја интерпретира реалноста, да ја проверува и одговорно да ѝ ја пренесува на јавноста. Вештачката интелигенција може да помогне во создавањето содржини, но не треба да ги замени професионалното расудување и човечката одговорност на новинарот.
СКУП: Постојано се зборува за етичка употреба на алатките за вештачка интелигенција. Каде се границите на етичкото и професионалното во споредба со она што го нуди вештачката интелигенција?
Бардул Заими: Апсолутно, човекот како субјект, во овој случај новинарот, останува во епицентарот на создавањето новинарски содржини. Можеби границите понекогаш изгледаат невидливи, но токму човечката рака на професионалецот, на новинарот, ѝ дава смисла и вистинитост на една новинарска содржина.
Новинарското чувство, принципите и професионалните стандарди се тие што му даваат тон на текстот. ВИ може да се користи како алатка, но во никој случај не може целосно да го замени новинарот, неговата професионална подготовка и онаа професионална чувствителност што ѝ дава човечка вредност на содржината и ја поврзува со објективната реалност на одреден контекст.
Етичката употреба останува суштинска при примената на ВИ во новинарството, бидејќи без оваа димензија лесно може да се западне во создавање содржини кои не се засноваат на факти, што претставува одредена форма на дезинформирање.
ВИ може да помогне во обработката на информациите, но одговорноста за точноста, проверката и контекстуализацијата на содржината несомнено мора да остане работа на новинарот.
Текст произведен од ВИ не може да се смета за новинарски само затоа што е напишан течно или убедливо. За жал, на интернетот и на социјалните мрежи веќе имаме содржини произведени исклучиво од ВИ, кои професионалците лесно можат да ги препознаат токму поради отсуството на оние елементи што ја прават новинарската работа неопходна.
СКУП: Колку може и треба да им се верува на информациите што ги добиваме преку интернет, а се генерирани од вештачката интелигенција?
Бардул Заими: Треба да имаме голема доза резерва, бидејќи најчесто добиваме еднообразни формулации спакувани како информација, кои лесно можат да создадат погрешна перцепција за одреден настан, ситуација или развој.
Повторно ќе кажам дека сè мора да биде проверено од новинарот, бидејќи содржините создадени исклучиво од ВИ можат да ја искриват реалноста или да создадат сосема поинаков контекст на перцепција.
СКУП: Дали брзината на информациите понекогаш треба да биде на штета на квалитетот?
Бардул Заими: Мислам дека во реалноста токму тоа веќе се случува. Брзината, за жал, победува над точноста, над проверката и над сето она што подразбира новинарски стандард.
Во овој тренд на брзина се создаваат опасните фрагменти на полувистини, кои можат да бидат погубни за квалитетот на информирањето на граѓаните. Само информациите што доаѓаат преку патиштата на професионалниот квалитет се корисни за животот на граѓаните и за општеството како целина.
Новинарството не треба да се мери само според брзината на објавувањето, туку и според точноста, длабочината и одговорноста кон јавноста.
Информација објавена брзо, но непроверена, може да предизвика многу поголема штета од информација објавена малку подоцна, но поткрепена со факти.
СКУП: Каде ја гледате иднината на македонското новинарство во ерата на вештачката интелигенција?
Бардул Заими: Можеби припаѓам на една стара школа која не прави компромиси со квалитетот, но сакам да нагласам дека иднината несомнено е поврзана со ВИ.
ВИ може да понуди многу можности доколку се користи етички и во функција на мисијата на новинарството – информирањето на граѓаните за целокупната динамика на секојдневните случувања, но и за феномените што се појавуваат во едно општество.
ВИ веќе навлегува во речиси сите аспекти од нашиот живот, но останува многу важно секогаш да ја користиме имајќи го предвид човечкиот интерес, кој е една од основните премиси на новинарството.
Нема дилема дека новинарството ќе се соочи со предизвикот да се приспособи на новите технологии – впрочем, отсекогаш било така. Но тоа приспособување не треба да значи напуштање на професионалните стандарди.
Напротив, во средина во која содржините можат да се произведуваат со огромна брзина, потребата од проверка, критичка анализа и редакциска одговорност станува уште поважна.
Овој текст е подготвен во рамките на проектот „Зајакнување на етичката употреба на генеративни алатки за вештачка интелигенција и медиумското покривање на вештачката интелигенција преку образованието по новинарство во Северна Македонија“, финансиран од Меѓународната програма за развој на комуникациите (IPDC) на УНЕСКО. Изразените ставови и мислења се исклучиво на авторот/авторите и не мора да ги одразуваат ставовите на УНЕСКО како донатор. При изработка на овој текст се користени помошни ВИ-системи.