Со една реченица во Приштина, претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен се обиде да ја повлече линијата што Косово тешко ја повлекува по пресудата против четворицата поранешни лидери на Ослободителната војска на Косово: меѓу индивидуалната одговорност за воени злосторства и историската легитимност на вооружениот отпор против српската власт.
„Оваа пресуда се однесува на индивидуалната одговорност на обвинетите. Отпорот на Косово не беше на суд“, рече Фон дер Лајен по средбата со премиерот Албин Курти.
Во општество во кое ОВК е длабоко вградена во националната меморија како сила што се борела против српската репресија во 1998 и 1999 година, оваа формулација има значење што оди подалеку од правната терминологија.
Таа нуди начин истовремено да се прифатат три нешта кои во косовската јавна дебата често се претставуваат како меѓусебно исклучиви: дека Косово било изложено на репресија и војна, дека неговиот вооружен отпор не е предмет на пресудата и дека конкретни лица сепак можат да сносат индивидуална кривична одговорност за конкретни злосторства.
Но Фон дер Лајен додаде и четврти елемент кој во дел од реакциите по пресудата остана во втор план – жртвите.
„Мораме да го почитуваме сеќавањето на сите жртви, од сите заедници во Косово“, рече таа, додавајќи дека нивното сеќавање треба да остане дел од патот кон помирување и заедничка иднина.
Пресуда против четворица, не против ОВК
Специјализираните совети на Косово на 16 септември ги осудија поранешниот претседател Хашим Тачи, поранешните претседатели на Собранието Кадри Весели и Јакуп Красниќи и поранешниот пратеник Реџеп Селими за воени злосторства.
Тачи и Красниќи добија по 25 години затвор, Весели 18, а Селими 13 години. Четворицата беа ослободени од обвиненијата за злосторства против човештвото. Пресудата е првостепена и обвинетите имаат право на жалба.
Во Косово, сепак, пресудата брзо излезе од судската рамка.
Илјадници граѓани протестираа, а косовското Собрание на 28 септември со 99 гласа „за“ усвои декларација против пресудата. За голем дел од косовските Албанци, пресудите против некогашниот политички и воен врв на ОВК се доживуваат и низ пошироката дебата за карактерот на војната и националната историја.
Токму тука интервенцијата на Фон дер Лајен добива политичка тежина.
Таа не ја оспори пресудата.
Напротив, рече дека е донесена од независна судска институција и дека нејзиниот мандат мора целосно да се почитува.
Но истовремено одби индивидуалната кривична одговорност утврдена со првостепената пресуда да се претвори во поширока пресуда за косовскиот отпор.
Три различни прашања
Дебатата по пресудата покажува колку лесно три различни прашања можат да се спојат во едно.
Првото е историско: што претставувала ОВК во војната против српските сили?
Второто е правно: дали конкретните обвинети се кривично одговорни за конкретни злосторства?
Третото е морално и општествено: дали Косово може да ги признае жртвите на злосторствата утврдени во судската постапка без тоа да биде протолкувано како негирање на карактерот на неговата борба?
Фон дер Лајен практично понуди одговор на третото прашање.
Признавањето на индивидуалната кривична одговорност и почитувањето на жртвите не мора да значи делегитимирање на поширокиот отпор.
Истовремено, одбраната на историската улога на ОВК не мора да значи негирање на страдањата на луѓето опфатени со судскиот предмет.
Тоа е важна разлика бидејќи дел од политичката реакција во Косово по пресудата беше насочена кон одбраната на ОВК како целина, додека жртвите многу поретко беа во центарот на јавната дебата.
Жртвите меѓу двете приказни
Токму жртвите се најтешкиот дел од оваа равенка.
Ако секое признавање на злосторствата се толкува како напад врз ОВК, просторот за разговор за жртвите се стеснува.
Ако, од друга страна, индивидуалните злосторства се користат за да се претстави целата косовска борба како криминален проект, тогаш судската одговорност на поединците се претвора во колективна историска пресуда.
Фон дер Лајен се обиде да избегне и едното и другото.
Нејзината порака беше дека историјата на Косово не може да се преработи. Таа експлицитно ја спомена насилната репресија, хуманитарната криза и страдањето во 1999 година, велејќи дека тие остануваат врежани во колективната меморија.
Но веднаш потоа побара да се почитува сеќавањето на жртвите од сите заедници.
Тоа е можеби најчувствителниот дел од нејзината порака: Косово не мора да избира меѓу сопствената историска меморија и признавањето на жртвите.
Европско врамување на пресудата
За Европската Унија, ова разграничување има и практична политичка функција.
Брисел мора да ја брани независноста на судските институции, особено затоа што владеењето на правото е централно прашање во европската интеграција.
Фон дер Лајен затоа беше јасна дека мандатот на Специјализираните совети мора да биде почитуван и дека обвинетите своите аргументи треба да ги продолжат преку жалбената постапка.
Кога беше прашана за можните измени на косовскиот закон за Специјализираните совети, таа рече дека Косово има право да одлучува за сопственото законодавство, но постави услов – независноста на судството мора да биде гарантирана.
Со тоа Брисел практично постави две граници.
Косово може политички да ја брани сопствената интерпретација на војната и обвинетите можат правно да ја оспоруваат пресудата.
Но политиката не треба да ја поткопува независноста на судската постапка.
Не е само дебата за минатото
Фон дер Лајен веднаш ја поврза оваа тема со сегашната политичка криза.
По разговорот за Хаг, таа премина кон изборот на нов претседател и потребата од дијалог меѓу политичките партии.
„Институционалната стабилност е основа за сè друго“, рече таа, наведувајќи ги реформите, економскиот раст и напредокот на европскиот пат.
Тоа ја покажува пошироката логика на посетата.
За Брисел, начинот на кој Косово ќе реагира на пресудата не е само прашање за толкувањето на војната од 1998-1999 година.
Тоа е и тест за односот кон независните институции, политичката стабилност и владеењето на правото – области кои директно влијаат врз европската перспектива на земјата.
Може ли Косово да ги прифати двете вистини?
Дваесет и седум години по војната, Косово сè уште се соочува со тешкотијата да изгради историска меморија во која може да постојат повеќе искуства истовремено.
Едното е искуството на мнозинството косовски Албанци – репресијата, војната, бегалската криза и борбата за ослободување од српската власт.
Другото е искуството на луѓето кои, според судските наоди, биле жртви на злосторства извршени од конкретни припадници или структури поврзани со ОВК.
Едното не мора да го избрише другото.
Токму затоа реченицата на Фон дер Лајен е политички значајна.
„Отпорот на Косово не беше на суд“ не значи дека злосторствата утврдени од судот треба да бидат игнорирани.
И обратно – признавањето на жртвите не значи дека целата ОВК или косовската борба била прогласена за криминална.
Ако ова разграничување стане пошироко прифатено, Косово може да добие простор истовремено да ја брани својата историска приказна, да ја почитува судската постапка и да им даде место во јавната меморија на жртвите.
Токму тоа беше суштината на пораката од Брисел во Приштина: судот треба да ја утврдува одговорноста на поединците, историјата не треба да се претвора во колективна вина, а жртвите не треба да исчезнат меѓу двете.