Целта е јасна: инвестирањето, работењето и растот низ целиот регион да станат полесни и попривлечни.
Пишува: Амер Капетановиќ
Планот за раст на ЕУ му дава дополнителна тежина на процесот на приближување, поврзувајќи го постепениот пристап до единствениот пазар на ЕУ со напредокот во регионалната интеграција. Градењето на нашиот регионален пазар не е алтернатива на Европа, туку дел од патот кон неа.
Една компанија од шесте економии на Западен Балкан (ЗБ6) може да произведува компоненти за голем европски производител на автомобили, да исполнува строги меѓународни стандарди и да ги испорачува своите производи илјадници километри подалеку. Сепак, истата компанија може да се соочи со непотребни пречки кога се обидува да го прошири своето работење само неколку стотици километри подалеку, во соседна економија.
Ова е еден од парадоксите на нашиот регион. Нашите компании покажаа дека можат да бидат конкурентни на меѓународниот пазар. Она што ни е потребно е да им го олесниме меѓусебното деловно работење. Нашиот Балкански барометар го покажува јазот: седум од десет компании велат дека отстранувањето на трговските бариери е важно за регионалната трговија, а сепак само 6% вработуваат работници од соседните економии.
Поединечно, шесте економии на Западен Балкан се релативно мали. Заедно, тие сочинуваат пазар од речиси 17 милиони луѓе. За компаниите, тоа значи повеќе потенцијални купувачи, поголем избор на квалификувани работници, повеќе добавувачи и поголеми можности за инвестирање. За инвеститорите, тоа значи опслужување на поголем пазар преку поврзано работење низ регионот.
Токму тоа е економската логика зад Заедничкиот регионален пазар: да им се даде на компаниите повеќе простор за раст, да им се помогне да станат поконкурентни и регионот да се доближи до единствениот пазар на ЕУ.
Потенцијалот
Поединечно, шесте економии на Западен Балкан се релативно мали. Заедно, тие сочинуваат пазар од речиси 17 милиони луѓе. За компаниите, тоа значи повеќе потенцијални купувачи, поголем избор на квалификувани работници, повеќе добавувачи и поголеми можности за инвестирање. За инвеститорите, тоа значи опслужување на поголем пазар преку поврзано работење низ регионот. Токму тоа е економската логика зад Заедничкиот регионален пазар: да им се даде на компаниите повеќе простор за раст, да им се помогне да станат поконкурентни и регионот да се доближи до единствениот пазар на ЕУ.
Од снабдување на Европа до создавање поголема вредност
Нашиот регион веќе е тесно поврзан со европската економија. Во 2025 година, трговската размена со стоки меѓу регионот и ЕУ достигна приближно 88 милијарди евра, додека речиси 70% од нашиот извоз на стоки беше насочен кон пазарот на ЕУ.
Овие бројки се охрабрувачки, но раскажуваат само дел од приказната. Подеднакво важно е што произведуваме, како го произведуваме и колкав дел од создадената вредност останува кај нашите компании.
Многу компании од ЗБ6 веќе се дел од европските синџири на снабдување, особено во производството на автомобилски компоненти, металопреработувачката индустрија, машинството и другите производствени дејности. Следниот предизвик е да преминеме кон пософистицирано производство, да развиваме сопствени производи и технологии и да се натпреваруваме во сегменти со повисока додадена вредност.
Регионалната соработка може да ни помогне да стигнеме дотаму.
Неодамна, во Приштина, на Форумот на граѓанското општество со инспиративен наслов „Докази, а не ветувања“, еден млад човек од публиката ми постави предизвикувачко прашање: Што би било потребно за Балканот да има свој „Ербас“? Но, „Ербас“ треба правилно да го разбереме, и во метафорична и во практична смисла. Тој не започна како индустриски гигант. Започна како конзорциум преку кој постојни француски и германски фирми ја здружија својата работа на еден авион, останувајќи одделни компании. Беа потребни околу триесет години пред „Ербас“ да стане единствена компанија. Затоа, поуката за нашиот регион не е да изградиме гигант. Таа е да им овозможиме на нашите компании лесно да настапуваат заеднички на тендери, од правен, финансиски и технички аспект. Замислете добавувач на автомобилски компоненти во една економија, производител на електроника во друга и инженерска компанија во трет дел од регионот, кои заеднички конкурираат за договори што ниту една од нив не би можела да ги добие самостојно. Амбицијата постои. Она што ги запира се механизмите што треба да го овозможат тоа.
Компонента сертифицирана во една економија треба да биде прифатена и во соседната. Материјалите и компонентите од целиот регион треба да се признаваат при утврдувањето на потеклото кога финалниот производ ќе стигне на европскиот пазар. На малите фирми им е потребна едноставна правна форма за прекугранични заеднички понуди и пристап до гаранции. Инженерите треба да се движат исто толку лесно колку и деловите. Ништо од ова не е гламурозно. Но, сето тоа е она што Заедничкиот регионален пазар е осмислен да го овозможи. Балканот нема да го добие својот „Ербас“ само со негово најавување. Ќе стигне дотаму преку првиот регионален конзорциум што ќе добие договор што не би можел да го обезбеди самостојно. Тоа е доказ, а не ветување.
Токму ова е идејата зад Партнерството за индустриски паркови ЗБ6–ЕУ, кое го започнавме во септември, поврзувајќи седум индустриски паркови и деловни зони од ЗБ6 со партнери од ЕУ. Нашата цел е да изградиме мрежи на добавувачи и синџири на вредност и да ја поттикнеме размената на технологии и позелени индустриски практики.
Сакаме овие врски да доведат до нови инвестиции. Компаниите заинтересирани да се приклучат, како добавувачи или партнери, се добредојдени да ни се обратат.
Партнерство за индустриски паркови ЗБ6–ЕУ
Токму ова е идејата зад Партнерството за индустриски паркови ЗБ6–ЕУ, кое го започнавме во септември, поврзувајќи седум индустриски паркови и деловни зони од ЗБ6 со партнери од ЕУ. Нашата цел е да изградиме мрежи на добавувачи и синџири на вредност и да ја поттикнеме размената на технологии и позелени индустриски практики.
Сакаме овие врски да доведат до нови инвестиции. Компаниите заинтересирани да се приклучат, како добавувачи или партнери, се добредојдени да ни се обратат.
Регионален пазар што функционира за компаниите
Компаниите не можат целосно да ги искористат предностите на поголемиот пазар ако работењето низ регионот и натаму останува сложено и скапо.
На еден производител му се потребни предвидливи рокови за испорака. На една технолошка компанија ѝ е потребен пристап до квалификувани работници. На еден инвеститор му се потребни транспарентни процедури и сигурност дека работењето низ регионот ќе се одвива ефикасно.
Сепак, компаниите и натаму се соочуваат со административни барања, разлики во регулативата, доцнења во транспортот и тешкотии при пристапот до финансии. Овие пречки ги зголемуваат трошоците и ги обесхрабруваат инвестициите.
Веќе покажавме што може да донесе регионалната соработка. Укинувањето на регионалните трошоци за роаминг, пристапувањето кон СЕПА, кое ги прави плаќањата поевтини и побрзи, зелените коридори, кои го скратуваат времето на чекање на границите, и полесното признавање на професионалните квалификации се практични примери.
Втората фаза на Заедничкиот регионален пазар ја обезбедува рамката за натамошно унапредување на оваа работа.
Во Советот за регионална соработка работиме со ЗБ6, Европската комисија и регионалните партнери за политичките заложби да ги претвориме во практични резултати, од поедноставни инвестициски процедури и стимулации за зелени инвестиции до одржливо финансирање. За октомврискиот Самит на лидери, во рамките на црногорското претседавање со Берлинскиот процес, подготвуваме нови конкретни регионални резултати што лидерите треба да ги поддржат.
Треба да го слушнеме и гласот на деловната заедница: компаниите најдобро знаат каде сè уште постојат пречки, а нашето следење на Заедничкиот регионален пазар е осмислено токму за да ги утврди.
Целта е јасна: инвестирањето, работењето и растот низ целиот регион да станат полесни и попривлечни.
Овој авторски текст на Амер Капетановиќ, генерален секретар на Советот за регионална соработка (RCC), првично е објавен во „Монитор магазин“.