Српската напредна партија на Александар Вучиќ ја загуби парламентарната власт по 14 години, но продолжува да располага со разгранета мрежа на локални функционери, раководители на јавни претпријатија и луѓе на влијателни позиции во државните институции, што може да го отежне спроведувањето на реформите најавени од победничката Студентска листа.
Во анализа на Би-би-си на српски јазик, политички аналитичари и експерти за локална самоуправа предупредуваат дека изборниот пораз на СНС на национално ниво не значи и автоматска промена на власта во градовите, општините и институциите.
Студентската листа убедливо победи на предвремените парламентарни избори одржани на 25 октомври, но до формирањето на новата влада, функциите и понатаму ги извршуваат претставниците на досегашната власт.
Републичката изборна комисија ги потврди изборните резултати, според кои Студентската листа освои 140 од вкупно 250 пратенички места, додека СНС доби 103. Останатите мандати им припаднаа на партиите на националните малцинства.
Иако парламентарното мнозинство е променето, СНС продолжува да управува со речиси сите општини и градови во земјата.
СНС ја загуби државната власт, но ја задржа локалната мрежа
За време на владеењето од 2012 година, СНС изгради силна организациска структура што ги поврзува централната власт, локалните самоуправи, јавните претпријатија и дел од државната администрација.
Теона Лаврелашвил од Центарот за европски студии „Вилфрид Мартенс“ оценува дека оваа мрежа може да претставува значајна пречка за реформските планови на новото парламентарно мнозинство.
„Извесно е дека СНС ќе се спротивставува на нивните реформи и на воведувањето нова структура претставена за време на изборната кампања“, изјави таа за Би-би-си.
Студентската листа најави промени во полицијата, безбедносните служби, правосудството и јавните медиумски сервиси.
По изборите, нејзините претставници побараа оставки од раководителите на повеќе институции, особено од функционери за кои сметаат дека биле одговорни за репресија врз демонстрантите и за политичко влијание врз државните органи.
Дел од барањата за оставки во јавните медиумски сервиси веќе дале резултати, додека промените во безбедносните институции и обвинителствата се одвиваат побавно.
Белград останува под контрола на СНС
Посебно внимание е насочено кон Белград, најголемиот град во Србија и најважниот економски и политички центар на земјата.
Градоначалникот Александар Шапиќ сè уште ја извршува функцијата, а за 23 ноември е најавена расправа за доверба во градското собрание.
СНС и Социјалистичката партија на Србија располагаат со мнозинство во градското собрание, што значи дека промената на националната власт сама по себе не ја менува локалната политичка структура.
Финансиската моќ на Белград дополнително го зголемува значењето на локалната власт.
Според податоците што ги пренесува Би-би-си, повикувајќи се на „Нова економија“, главниот град во текот на 2026 година добил повеќе од 60 милиони евра од републичките буџетски резерви, преку шест одделни исплати.
Ова ја покажува финансиската поврзаност на локалните власти со централната држава, која би можела да стане важен фактор во новите политички односи.
„Сè може да се стопи како снежна топка“
Професорот на Факултетот за политички науки Веран Станчетиќ смета дека локалната политичка структура на СНС не мора да остане стабилна по губењето на централната власт.
Според него, политичката моќ во Србија е силно централизирана, па промената на националното раководство често предизвикува промени и на локално ниво.
„СНС има луѓе во јавните претпријатија, на локално ниво и во правосудството и оттаму произлегува нивната моќ, но моите процени се дека сè ќе се стопи како снежна топка“, изјави Станчетиќ за Би-би-си.
Тој оценува дека спроведувањето на законите и утврдувањето одговорност кај локалните функционери може да доведе до промени во голем број градови и општини.
„Останаа без централната власт, а ако локалните лидери бидат повикувани на одговорност со целосна примена на правилата и законите, очекувам власта да се распаѓа во голем број градови и општини“, рече професорот.
Сепак, станува збор за процена на аналитичарот, а не за извесен исход.
Вучиќ ја подготвува СНС за опозициско дејствување
Александар Вучиќ го призна поразот на изборната ноќ, но продолжи со политички пораки насочени кон задржување на партиската структура.
Политикологот Милош Бешиќ оценува дека пораките на Вучиќ до членството биле насочени кон претставување на поразот како привремен и кон зачувување на влијанието во институциите.
Според Бешиќ, СНС продолжува да има значителни ресурси и мрежа на луѓе во државните органи и јавните претпријатија.
„Имаме институционална моќ. Додека парламентот се конституира, го контролираме обвинителството и судството, а за тие да покренат постапки, потребен е цел процес“, рече Бешиќ, опишувајќи ја, според неговото толкување, политичката логика на досегашната власт.
Вучиќ, во меѓувреме, ги обвини политичките противници за „револуционерен терор“ по апсењата на одделни функционери.
„Отпорот започнува и ќе продолжи до конечна победа“, порача тој, најавувајќи дека ќе ја предводи пратеничката група на СНС во српскиот парламент.
Како партиската централа во Белград управувала со општините
Еден од клучните проблеми на српскиот политички систем е големата зависност на локалните самоуправи од централната власт.
Според професорот Станчетиќ, локалните политички структури во Србија традиционално се приспособуваат кон односите на моќ на национално ниво.
Сличен процес бил забележан и по победата на СНС во 2012 година.
Тогаш партијата ја презела националната власт, но не ги контролирала сите општини, Белград и автономната покраина Војводина.
Во следните години, преку избори и промени во локалните мнозинства, СНС постепено воспоставила контрола врз најголемиот дел од локалните самоуправи.
Експертот Воислав Стојановиќ од Центарот за високи економски студии посочува дека кандидатските листи на локалните избори често го носеле името на Александар Вучиќ, наместо на локалните кандидати.
Според него, тоа ја покажува централизираната структура на партиското одлучување, во која локалните политички кадровски решенија во голема мера зависеле од централното раководство.
Општините финансиски зависат од централната власт
Финансиската зависност е уште еден механизам преку кој централната власт влијае врз локалната самоуправа.
Стојановиќ објаснува дека општините формално имаат надлежности да усвојуваат буџети, урбанистички планови и програми за развој, но во пракса зависат од упатствата и одлуките на Министерството за финансии.
Според него, министерот има можност привремено да запре трансфер на средства доколку локалниот буџет не е усогласен со законските и административните барања.
„Во пракса, две третини од приходите на општините, вклучително и даноците што се сметаат за нивни, зависат од одлуката на министерот“, изјави Стојановиќ.
Како пример ја наведува сиромашната општина Трговиште, која, според податоците со кои располага, речиси половина од приходите ги добива од државниот буџет.
Оваа зависност може да влијае врз односите меѓу новата централна власт и локалните самоуправи што остануваат под контрола на СНС.
Локалните власти можат да ги забавуваат државните проекти
Иако националната власт има значителни финансиски и законски механизми, општините располагаат со сопствени инструменти на влијание.
Според Стојановиќ, за спроведување голем број инфраструктурни проекти се потребни урбанистички планови, земјиште, приклучоци за вода и канализација и соработка со локалните комунални претпријатија.
Поради тоа, локалните власти можат да ги одложуваат проектите на централната власт.
„Локалната власт има еден реален механизам – може да одолжува, бидејќи речиси ниту еден републички проект на терен не може да се спроведе без некакво учество на општината“, објаснува тој.
Сепак, според економистот, таквите блокади не можат трајно да ги запрат сите државни инвестиции.
Како пример го посочува случајот со општината Чајетина, која во 2018 година одбила да учествува во подготовката на просторниот план за паркот на природата „Златибор“.
И покрај противењето, српската влада две години подоцна го усвоила планот.
Стојановиќ предупредува дека во случаи на политички судир меѓу локалната и централната власт, најголемите последици ги чувствуваат граѓаните.
Новата власт најавува борба против партиските вработувања
Еден од приоритетите на Студентската листа е намалување на партиското влијание врз јавниот сектор.
Нејзините претставници најавија промени во начинот на избор на раководители на јавни претпријатија, како и во кадровската политика во полицијата, безбедносните институции и правосудството.
Станчетиќ смета дека суштинските реформи треба да започнат со ограничување на партиските вработувања и привилегираниот пристап до работни места и деловни договори во јавниот сектор.
„Би било корисно да се укинат партиските вработувања и привилегираниот пристап до работни места“, оцени тој.
Но аналитичарите предупредуваат дека промените нема да бидат едноставни.
Лаврелашвил смета дека СНС би можела да го оспорува кредибилитетот на новото раководство и да ги користи неговите евентуални неуспеси за политичка мобилизација.
Таа предупредува дека институционалните реформи би можеле да ја зголемат политичката поларизација доколку не постои подготвеност за соработка.
Може ли Србија да ја смени власта и надвор од Белград?
Иако Студентската листа доби јасен изборен мандат на национално ниво, нејзините идни институционални промени ќе зависат и од односите со локалните власти.
Според аналитичарите, новото парламентарно мнозинство ќе мора да воспостави функционална соработка со општините, да обезбеди професионализација на јавната администрација и да го намали влијанието на партиските мрежи.
Стојановиќ смета дека значајна улога можат да одиграат и граѓанските иницијативи што се формираа за набљудување на изборите.
Според него, тие би можеле да помогнат во заживување на месните заедници и во зајакнување на локалното учество на граѓаните.
„Во овој преоден период на новата власт значително би ѝ помогнало граѓаните што се самоорганизираа за контрола на изборите сега да се организираат и да ги оживеат месните заедници“, изјави Стојановиќ.
Промената на власта во Србија, според анализата на Би-би-си, затоа не завршува со изборниот пораз на СНС. Следниот предизвик е трансформацијата на институционалниот и локалниот систем што партијата го изгради во текот на изминатите 14 години.