Интеграцијата во Европската Унија всушност претставува замена за анахроничните идеали што го поттикнаа Првиот (1912) и Вториот (1913) Балкански, како и Првиот светски (1914-1918) војна. ЕУ е повеќе проект на мирот за Балканот отколку за другите делови на Европа.
Автор: Џелал Незири
Кога Северна Македонија ја прогласи независноста пред 34 години, таа се наоѓаше во многу подобра социо-економска состојба во споредба со Бугарија и Албанија. Просечната плата беше двојно поголема од таа во Бугарија и тројно поголема од онаа во Албанија. Во 90-тите години често се гледаа продавачи од овие две соседни држави на улиците на Северна Македонија, продавајќи сè – од прехранбени производи до занаетчиски алати. Дури и без дозвола од властите, беа создадени посебни места каде бугарските продавачи ги нудеа своите производи, познати како „бугарски пазари“. Во одредени улички се среќаваа и сезонски работници од Албанија, кои од рано наутро чекаа кој ќе ги ангажира. Постоеше впечаток дека Македонија ќе биде првата држава од регионот која ќе се интегрира во ЕУ и дека етничките Албанци – кои сочинуваат една третина од населението – ќе бидат првите кои ќе станат членови на европското семејство.
Неколку години подоцна, целиот пејзаж се промени. Во 2005 година, Бугарија се приклучи на ЕУ по длабоки структурни реформи кои ја направија функционална држава. По таа година, продавачи од Северна Македонија започнаа да се гледаат на улиците и пазарите во Пловдив, Благоевград и Софија. Во 2014 година, Албанија го доби статусот кандидат за членство во ЕУ, девет години по Северна Македонија. Сега Албанија ги има отворено сите поглавја и се очекува дека до 2030 година ќе стане целосен член на ЕУ. Просечните плати денес се значително повисоки во Бугарија и Албанија, а економските перспективи за овие земји се далеку понадежни.
Оваа промена на позициите доведе до тоа околу 225.000 граѓани на Северна Македонија да добијат бугарско државјанство, додека двојно повеќе чекаат албански пасош кој им отвора европски врати. Со други зборови, по 2030 година повеќе од половина од граѓаните на земјата ќе имаат две државјанства, што ќе ја направи Северна Македонија држава-резерва, вплеткана во бројни политичко-историски јазли, со малку перспектива за своите граѓани.
Во последните денови направив мини-анкета со моите следбеници етнички Ачбанци на Facebook. Од 45 учесници (не многу репрезентативен пример), 36% изјавија дека би аплицирале за албански пасош ако Албанија стане членка на ЕУ, 13% рекоа дека нема да аплицираат, а 7% не се одлучиле.
На прашањето како ја оценуваат интеграцијата на Северна Македонија во ЕУ, користејќи скала од 1 (најниско) до 10 (највисоко), мнозинството дадоа ниски оценки. Околу 62% ја оценија со 1 до 3, додека само 7% дадоа 10.
За истото прашање за Албанија, 75% дадоа високи оценки (8-10), додека само 2% дадоа оценки од 1 до 3.
Она што лично ме интересираше е како етничките Албанци ја гледаат застојот на Северна Македонија во однос на брзиот напредок на Албанија кон ЕУ. Само 22% го оценуваат како позитивно, додека околу 70% гледаат негативен тренд.
Иако оваа анкета не е статистички репрезентативна, таа открива неколку вистини: како прво, етничките Албанци се незадоволни од начинот на кој Владата (ВМРО-ВЛЕН) ги управува евро-интегративните процеси, т.е. не ги почитува обврските од Договорот со Бугарија (2017) и Францускиот предлог (2022); како второ, како и етничките Македонци, и Албанците ќе бараат индивидуални патишта за членство во ЕУ, преку добивање на албански пасош; и како трето, повеќето од нив не размислуваат за политички опции кои би го нарушиле територијалниот интегритет на Северна Македонија.
Европската визија на Албанците е тесно поврзана со нивниот идеал за живот во заедница без граници. Иста таа визија ја имаат сите народи на Балканот, кои имаат малцинства надвор од своите матични држави. Европската интеграција всушност е замена за анахроничните идеали кои ги поттикнаа Балканските и Првиот светски војни. Проектот на ЕУ претставува повеќе проект на мир за Балканот отколку за другите делови на Европа.