Северна Македонија денес го одбележува 34-годишниот јубилеј од прогласувањето на независноста, ден кој носи двојна равенка: приказна за успехот на преживувањето и евроатлантската интеграција, но и за повторливите кризи што го обележаа градењето на државата.
Од 8 септември 1991 година, оваа мала балканска држава минала низ три значајни фази: периодот на основање и транзиција (1991–2001), вооружениот конфликт и внатрешната демократизација (2001–2010), и потоа процесот на евроатлантски интеграции, кој кулминираше со членството во НАТО и отворање на преговорите со Европската Унија.
Долга и тешка транзиција
Во првата деценија од независноста, Македонија се соочи со предизвици слични на другите поранешни југословенски републики: етнички тензии, недостаток на уставен консензус и политичка елита повеќе посветена на поделби отколку на градење на инклузивно општество. Албанците, вториот по големина етнички заедница, останаа надвор од клучните процеси на државотворење и не го поддржаа Уставот од 1991 година, што ја посеа семето за конфликтот во 2001 година.
Тој конфликт од осум месеци однесе близу 120 животи и ја донесе државата на работ на граѓанска војна. Само интервенцијата од Вашингтон и Брисел преку Охридскиот договор спречи сценарио слично на Босна или Косово. Договорот радикално го промени Уставот, отворајќи пат за поголема еднаквост на Албанците и ре-дизајнирање на државата според принципот на коегзистенција.
Евроатлантската интеграција како стратешки хоризонт
По Охридскиот договор, Северна Македонија се фокусираше на меѓународните цели: членство во НАТО и ЕУ. Влезот во НАТО во 2020 година беше голем стратешки успех, обезбеден преку тешкиот компромис – Преспанскиот договор со Грција за промена на името. Сепак, патот кон ЕУ останува неизвесен, блокиран од бугарското вето или внатрешниот скептицизам во Унијата.
Политичката нестабилност, високата корупција и етничката поларизација ја попречуваа изградбата на функционални институции. Сепак, Северна Македонија останува една од ретките поранешни југословенски републики што избегна масовни избувнувања на насилство и ја одржа насоката кон евроатлантски интеграции.
34 години по независноста, прашањето останува: Дали оваа држава е мала балканска приказна за успех, или пример за земја што преживува во постојани кризи? Одговорот, како секогаш, ќе зависи од подготвеноста на политичките елити да го остават балканското минато зад себе и да ја прегрнат европската иднина. /Инбокс7