Додека извештаите за „сафари-тури со снајперисти“ за време на опсадата на Сараево може да звучат екстремно, тие мора да се разберат во контекст на веќе утврдените факти за гранатирањето на градот во војната, вели бриг. д-р Сафет Мушиќ, пензиониран разузнавачки офицер на Босна и Херцеговина и експерт за безбедност и насилен екстремизам.
Во разговор за BalkanView.com, Мушиќ нагласува дека Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ) повеќепати утврдил дека нападите врз цивили биле систематски, организирани и континуирани, со цел да се шири терор. „Прашањето веќе не е дали цивили биле гаѓани, туку дали во рамките на овој веќе утврден криминален образец постоела дополнителна димензија – комерцијализација на насилството“, рече тој. Тој нагласи дека тековните сведочења не ги побиваат наодите на судот, но дека останува одговорност на судовите да ги утврдат сите факти, бидејќи воените злосторства не застаруваат.
Според Мушиќ, снајперските позиции околу Сараево биле под контрола на една од најорганизираните воени опсади во поновата европска историја. Секој пристап за странски лица, вели тој, би барал дозвола или барем толеранција од командното ниво на теренот. МКТЈ утврдил дека командните линии и системите за известување биле функционални и дека вертикалната контрола била одржувана. „Тешко е да се поверува дека странски државјани можеле да бидат донесени на првите линии без знаење на безбедносно-воената структура,“ рече Мушиќ.
Пензионираниот офицер ги поставува овие тврдења и во поширокиот контекст на паравоени и посреднички единици што делувале во конфликтот. Иако формално надвор од официјалните командни структури, овие единици често координирале со армијата и безбедносните служби. Судовите документирале дека паравоени групи доаѓале од Србија, Русија, Грција и други земји, понекогаш делувајќи на начин што ги спојува приватните и воените цели. „Во таква средина, екстремни практики како форма на ‘приватизација’ на насилството не се невообичаени,“ рече Мушиќ.
Во врска со извештаите за наводни летови на „Авиогенекс“, Мушиќ истакна дека иако нема јавни докази за овој конкретен случај, тајни авио-операции што користеле цивилна инфраструктура за воени цели се документирани за време на војните во поранешна Југославија.
Тој додаде дека доколку италијанското обвинителство потврди вмешаност на странски државјани во напади врз цивили, тоа би отворило значајни прашања за командната одговорност и меѓународната одговорност. „Секое ново сознание за дополнителни учесници автоматски би се вклопило во веќе постојниот правен рамковник, а не во некаков вакуум,“ рече тој, повикувајќи се на пресудите во предметите Галиќ и Милошевиќ.
Мушиќ додаде дека тврдењата за „ценовници“ за таргетирање цивили, иако шокантни, се во согласност со историската документација за снајперски напади врз деца, родилни одделенија, водоводни линии, трамваи и пазари. „Идејата – дехуманизацијата да се претвори во забава или трансакција – претставува екстремно продолжение на модел на терор кој е правно и историски утврден,“ рече тој.
Тој предупреди и дека протекот на времето и ограничениот пристап до оригиналните воени и безбедносни архиви остануваат големи предизвици за истражителите, иако архивите на МКТЈ, пресретнатите комуникации и воспоставените командни линии обезбедуваат рамка за реконструкција на настаните доколку се појават нови докази.
„Опсадата на Сараево е едно од најтемелно документираните воени злосторства во Европа по Втората светска војна,“ рече Мушиќ. „Секој нов факт, вклучително и странското учество, го дополнува мозаикот на вистината. Ова е суштинско за правдата, историјата и за покажување дека дури и по триесет години, нема заштитени зони каде што злосторствата можат да се сокријат.“
Бриг. д-р Сафет Мушиќ служел како висок разузнавачки советник во Министерството за одбрана на Босна и Херцеговина до неговото пензионирање во 2024 година. Во кариера долга повеќе од една деценија, тој истражувал насилство, екстремизам и безбедносни прашања, и се обучувал во НАТО програми за разузнавање во Германија, Италија и Турција.
Мушиќ има диплома по политички науки и завршено две магистерски студии и докторска дисертација, објавувајќи повеќе од 30 научни статии за безбедносни теми. Тој учествувал на бројни меѓународни конференции, бил дел од истражувачки мрежи на ЕУ RAN и соработувал со организации како GI TOC во Женева и Tactics Institute во Лондон. Има придонесувано и во регионални медиуми и стручни платформи, меѓу кои Al Jazeera Balkans, Global Analitika, Analiziraj.ba и Avangarda.ba.