Централно-левите партии во Европа можат да формираат поширока изборна коалиција доколку се насочат кон растечката криза со домувањето, предупредија истражувачи, додавајќи дека игнорирањето на проблемот ги турка разочараните гласачи кон крајната десница.
Истражување на Progressive Politics Research Network (PPRNet) покажува дека силниот раст на цените на недвижностите и кириите во последните години ја намалил поддршката за централната левица, која традиционално го застапуваше пристапното домување.
„Достапноста на домувањето стана критично економско и политичко прашање“, изјави проф. Ајдан Риган од Универзитетскиот колеџ во Даблин. „Со кредибилни решенија, прогресивните партии можат да го повратат тој политички простор – но тоа бара реална политичка волја.“
Минатогодишното истражување на Евробарометар покажа дека растечките трошоци за живот – со домувањето како најголема ставка – биле клучен фактор при гласањето на европските избори во 2024 година.
Просечните цени на недвижностите во ЕУ во последните две децении пораснале за речиси 50%, а кириите за околу 25%. Во големите европски градови, трошоците за домување се зголемиле за околу 50% помеѓу 2015 и 2023 година, значително надминувајќи го растот на платите.
Иако домувањето некогаш се сметало за социјално право, моделот постепено се префрлува кон третирање на недвижностите како финансиски актив. Истражувачите забележуваат дека во многу земји, дури и под влади предводени од левицата, социјалното домување и контролата на кириите се заменети со продажба на јавни станови, дерегулација на хипотеките и политики што ја фаворизираат сопственоста.
Мартин Винаес Ларсен од Универзитетот Архус рече дека податоците од Данска – тенденции што се забележуваат и во други земји – покажуваат драматичен пад на изградбата на социјални станови од 1980-тите наваму, не поради десницата, туку под раководство на Социјалдемократите.
„По средината на 1990-тите, контрола на општините од страна на Социјалдемократите повеќе не значеше повеќе социјални станови“, рече тој. „Политичкиот напор едноставно исчезна.“
Според него, социјалното домување сè повеќе го користат граѓани со пониски примања и од мигрантско потекло, додека гласачката база на социјалдемократите старее, станува пообразована и поимотна.
Но сегашната криза повторно отвора простор за централната левица. „Голем број левичарски гласачи – наставници, медицински персонал – се практично истиснати од градовите“, рече Ларсен.
Истражувачите велат дека постојат значајни пречки, меѓу кои високите трошоци за новоградба, отпорот на локалните заедници кон нови проекти, како и јавниот наратив дека социјалните станови најмногу им користат на мигрантите. Но, според нив, постојат и решенија, како повисоки – но и натаму пониски од приватните – закупнини во социјалните станови, што повторно би можеле да го направат моделот попривлечен и подостапен.
Риган додаде дека централната левица може да профитира и доколку создаде услови за пристапна сопственост, која останува доминантна форма на домување во Европа. Стапките на сопственост, особено кај младите и ниско-платените групи, опаднале во последните две децении.
„Сопственоста мора да се редефинира како долгорочна сигурност за домови со ниски и средни приходи, а не како средство за шпекулативно богатење“, рече Риган. „Таа треба да биде комплемент, а не замена за јавниот и непрофитниот сектор.“
Истражувачите предупредуваат дека во спротивно, крајната десница ќе продолжи да ја капитализира кризата. Доротее Боле од Универзитетот во Виена рече дека нема докази дека гласачите ја поддржуваат крајната десница поради нејзините политики за домување. „Но има многу докази дека кризата со домувањето го поттикнува растот на поддршката.“
Според неа, радикалната десница низ Европа го редефинира домувањето како прашање на национален идентитет, семејни вредности и традиционално сопствеништво, насочувајќи ги пообразованите средни класи и т.н. „заслужни сиромашни“.
Како пример го наведе Фидес во Унгарија, која ги поврзува субвенциите за домување со про-наталистички политики, нудејќи грантови за семејства што ветуваат дека ќе имаат деца. „Тоа е модел кој ја користи политиката на домување за да ги продлабочи постојните нееднаквости – и да создаде нови“, рече таа.